خوێندن لە ئەفغانستاندا

خوێندنی باڵا لە ئەفغانستان زانکۆ گشتییەکان و زانکۆی تایبەت یان دامەزراوەکانی دیکەی خوێندنی باڵای مۆڵەت‌پێدراو دەگرێتەوە. زاراوە ناوخۆییەکان ئەمانەن: تحصیلات عالی بۆ خوێندنی باڵا، پوهنتون بۆ زانکۆ و موسسه تحصیلات عالی بۆ دامەزراوەی خوێندنی باڵا. لە ٢٠٢٤دا، بەپێی داتای کەرتەکە، ئەفغانستان ١٧٠ زانکۆی هەبوو: ٤٠ دامەزراوەی گشتی و ١٢١ دامەزراوەی تایبەت؛ دامەزراوە ماوەکان بە شێوەیەکی جیاواز لە پۆلێنکردنە ئامارییە بەردەستەکاندا ڕەنگیان داوەتەوە. لیست، مۆڵەت و بەرنامە چالاکەکان دەتوانن بگۆڕێن، بۆیە پێویستە مۆڵەتی ئێستای دامەزراوەکە ڕاستەوخۆ بپشکنرێت. بەرنامەی لیسانس بە گشتی تەواوکردنی پۆلی ١٢ و بەشداری لە تاقیکردنەوەی گشتیی کانکۆر (General Kankor) پێویستە کە دەسەڵاتی نیشتمانیی تاقیکردنەوەکان، بە ناوی ناوخۆیی NEXA، بەڕێوەی دەبات. ئەنجام، بەرنامەی هەڵبژێردراو، شوێنی بەردەست و ئاگاداریی ساڵانەی وەرگرتن دیاریکەری جێگیرکردنن. ئاگاداریی ساڵانە بابەت، کۆدی بەرنامە، دواوادە و بەڵگەنامە پێویستەکان دیاری دەکات. فۆڕمەکانی داواکاریی ساڵی ١٤٠٥ ئێ-تازکیرەیان پێویست بوو. خوێندنی ئێواران کە شبانه ناودەبرێت، و بەرنامەکانی ١٤ پەس یان تایبەت، ڕێگای زیادەی وەرگرتن پێشکەش دەکەن کە یاسای ساڵانەی خۆیان هەیە؛ فۆڕمی ١٤٠٥ بۆ ئەم هەڵبژاردانە کرێی تاقیکردنەوەی ٤٠٠ AFNی نیشان دا. بەرنامەی ماستەر و دکتۆرا بە گشتی تاقیکردنەوە و ڕێنماییی جیاوازی NEXA یان دامەزراوەی تایبەتی بەکاردەهێنن. دامەزراوە تایبەتەکان لەوانەیە بە پرۆسەی خۆیان خوێندکار وەربگرن، بەڵام هێشتا پێویستە مۆڵەتی وەزارەتی خوێندنی باڵا و پەسەندکردنی بەرنامەی دیاریکراو بپشکنرێت. ماوەی بەرنامە بە بوار و پێناسەی فەرمییەکەوە پەیوەستە. بەرنامەکان زۆرجار سێ، چوار یان پێنج ساڵ دەخایەنن؛ نموونەی وەزارەتی خوێندنی باڵا بۆ بەرنامەی لیسانسی ئەندازیاری چوار ساڵ دیاری دەکات. زانکۆکان بە گشتی سیستەمی سەمستەر و کریدیت بەکاردەهێنن، لە کاتێکدا تەقویم، یاسای ئامادەبوون و ڕێکخستنی تاقیکردنەوە بە دامەزراوە و بەرنامەوە جیاوازە. بوارە تەندروستی و ڕێکخراوەکان لەوانەیە ڕاهێنانی کردەوەیی، تاقیکردنەوە یان مەرجی مۆڵەتی پیشەیی زیاد بکەن. خەرجییەکان کرێی خوێندن لە دامەزراوە تایبەتەکان، کرێی کانکۆر یان تاقیکردنەوەی دیکە، نیشتەجێبوون، گواستنەوە و کەرەستەی خوێندن دەگرێتەوە. کرێی دامەزراوە تایبەتەکان بە دامەزراوە و بەرنامەوە جیاوازە و خشتەیەکی ئێستای باوەڕپێکراوی سەرانسەری بۆ کرێی خوێندن کە بڕێکی ستاندارد دیاری بکات نییە. لەوانەیە وەزارەتی خوێندنی باڵا بانگەواز بۆ بورس پێشکەش بکات؛ خوێندن لە دەرەوەش بە دامەزراوەی وەرگر، یاسای ڤیزا و داراییی کەسییەوە پەیوەستە. دەستگەیشتنی ژنان و کچان بەهۆی قەدەغەی سەرانسەریی خوێندنی زانکۆ و خوێندنی سێیەمەوە کە لە دیسەمبەری ٢٠٢٢ەوە کاری پێدەکرێت سنووردارە. تا سێپتەمبەری ٢٠٢٦ هیچ کردنەوەوەیەک بەڵگەدار نەبوو و داتای تۆمارکردنی زانکۆ لە ٢٠٢٤دا هیچ خوێندکارێکی ژنی تۆمار نەکرد. خوێندنی پزیشکی بۆ ژنانی ئەفغانستان، لەوانە پەرستاری و مامانێتی لە پەیمانگاکانی پزیشکیی گشتی و تایبەت، لە ٢ی دیسەمبەری ٢٠٢٤ەوە داخرا. UNESCO ڕاپۆرتی داوە کە سنووردارکردنەکە خوێندنی باڵای ڕووبەڕوو و ئۆنلاین بۆ ژنان دەگرێتەوە؛ جێگرەوەیەکی ناوخۆییی دانپێدانراو دانەمەزراوە. وەزارەتی دوفاکتۆی خوێندنی باڵا دامەزراوە، وەرگرتن، پڕۆگرامەکان، دڵنیاییی کوالیتی، مۆڵەت و پرۆسەی دەرکردنی بڕوانامە ڕێکدەخات. NEXA کانکۆر و تاقیکردنەوەکانی دیکە بەڕێوە دەبات، لە کاتێکدا دامەزراوەکانی خوێندنی باڵا وانەوتنەوە، وەرگرتن و تۆماری خوێندکاران بەڕێوە دەبەن. پێش تۆمارکردن، مۆڵەتی ئێستای دامەزراوە، کەمپەس و بەرنامەی ورد بپشکنە؛ هەروەها پڕۆگرامی پەسەندکراو، مامۆستای شایستە، تاقیگەی گونجاو، ڕێکاری ئامادەبوون و تاقیکردنەوە و پرۆسەی ڕوونی بڕوانامە پشتڕاست بکەرەوە. وەزارەت لە ٢٠٢٦دا حەوت زانکۆی تایبەتی بۆ ساڵێک ڕاگرت و دوو مۆڵەتی تایبەتی هەڵوەشاندەوە بەهۆی دۆزینەوەکانی وەک خوێندکاری ساختە، نەبوونی سەرکردایەتی یان تاقیگە، و پێشێلکاریی ئامادەبوون، تاقیکردنەوە یان پڕۆگرام. خوێندکاران بە گشتی ئەرکی ئامادەبوون، ڕاستگۆییی تاقیکردنەوە و ڕەفتاریان هەیە. ڕێکاری سکاڵا و تانەدان بە دامەزراوە، بەڕێوەبەرایەتیی وەزارەت یان دەسەڵاتی تاقیکردنەوەی پەیوەندیدارەوە جیاوازە. بڕوانامە و لیستی نمرەی ناوخۆ بەپێی پرۆسەی دامەزراوە و وەزارەت دەردەچن. بڕوانامەی بیانی پێویستی بە هەڵسەنگاندن یان هاوتاکردن لەلایەن وەزارەتەوە هەیە؛ لەوانەیە بڕوانامەی ڕەسەن، لیستی نمرە، تازکیرە یان پاسپۆرت پێویست بێت، و دانپێدانانی هاوتایی خۆکار نییە. بڕوانامە بە تەنها دڵنیاییی کار یان مۆڵەتی پیشەیی نادات. دەرچووانی پزیشکی لەوانەیە پێداویستیی زیادەی پەیوەست بە ئەنجومەنی پزیشکیی ئەفغانستان یان تاقیکردنەوەی دەرچوون هەبێت. دوای دەرچوون، ڕێگاکانی ئەگەری کار، پیشەی ڕێکخراو، خوێندنی ماستەر یان دکتۆرا، بورس و خوێندن لە دەرەوە دەگرێتەوە؛ هەر یەک مەرجی جیاوازی وەرگرتن، دانپێدانان یان مۆڵەتی هەیە.