Afg‘onistonda kasbiy malaka oshirish

Afg‘onistonda yagona milliy malaka oshirish tizimi yo‘q. Texnik va kasbiy ta’lim hamda tayyorgarlik (TVET) rasmiy, norasmiy va norasmiy-amaliy yo‘llarni qamrab oladi. Rasmiy TVET asosan boshlang‘ich tayyorgarlikka yo‘naltirilgan; shu sababli kattalar, qaytib kelganlar va maqsadli ko‘nikma rivoji uchun norasmiy kurslar, jamoaga asoslangan dasturlar, ish joyidagi shogirdlik va o‘qituvchi tayyorgarligi ayniqsa muhim. Texnik va kasbiy ta’lim hamda tayyorgarlik boshqarmasi (TVETA) rasmiy TVET va qisqa kasb kurslarini nazorat qiladi. 2024-yilda 357 ta davlat muassasasi qayd etilgan; shu yilda rasmiy sektordagi xususiy muassasalar soni nol deb bildirilgan. Mehnat va ijtimoiy ishlar vazirligi (MoLSA) huzuridagi amaldagi ko‘nikmalarni rivojlantirish bosh boshqarmasida qo‘shimcha ravishda norasmiy ta’lim uchun qariyb 42 ta davlat va 350 ta xususiy institut bor; bu raqamlarning izchil ma’lumot sanasi mavjud emas. Ta’lim vazirligi, UNESCO, UNICEF, milliy hamkorlar, NNTlar, xususiy xizmat ko‘rsatuvchilar, ish beruvchilar va bozor ham malaka oshirish imkoniyatlariga hissa qo‘shadi. Savodxonlik va daromadga oid ko‘nikmalar muhim boshlang‘ich yo‘ldir. 2023-yildan buyon Yoshlar va kattalar savodxonligi hamda boshlang‘ich ta’lim (YALBE) dasturi 20 viloyatda savodxonligi cheklangan yoki umuman bo‘lmagan 25 000 dan ortiq yosh va kattaga yetib borgan; ularning 60 foizdan ortig‘i ayollar yoki o‘smir qizlar edi. 2022–2025-yillar uchun 56 109 ta ro‘yxatdan o‘tish qayd etilgan. Ulardan 53 860 nafari taxminan uchinchi sinf darajasiga teng birinchi bosqichni, 2 249 nafari esa taxminan oltinchi sinf darajasiga teng ikkinchi bosqichni tugatgan. Dastur raqamlarini bitta milliy jami sifatida qo‘shmang. Ko‘nikmalarni rivojlantirish va savodxonlik o‘qish hamda hisoblashni bozorga mos daromad keltiruvchi ko‘nikmalar, ijtimoiy va hayotiy ko‘nikmalar, asosiy biznes boshqaruvi bilan birlashtiradi. Tikuvchilik va kashtachilik, parranda boqish, asalarichilik, baliq, sut va oziq-ovqatni qayta ishlash, sabzavot yetishtirish va birinchi yordam bunga misol bo‘ladi. UNESCOning 2024–2026-yil loyihasi o‘n viloyatda 10 000 o‘quvchini qamrab olishni rejalagan; 2025–2026-yillarga mo‘ljallangan alohida Yevropa Ittifoqi–UNESCO loyihasi besh viloyatda 7 500 yosh va kattani qamrab olishni rejalagan. Mehnat va ijtimoiy ishlar vazirligining kasb markazlari ayrim misollarda nazariya va amaliyotni birlashtiradigan, sertifikat beriladigan olti oylik kurslarni taklif qiladi. 2026-yil yanvarida Kobulda tikuvchilik, bino elektr ishlari, metallga ishlov berish, kompyuter dasturlari, santexnika va ta’mirlash kabi yo‘nalishlarda bitiruvlar qayd etilgan. Bu misollar alohida imkoniyatlarni ko‘rsatadi, mamlakat bo‘yicha jami ko‘rsatkichni emas. Shogirdlik kabi norasmiy yo‘llar odatda ish joyi yoki xususiy xizmat ko‘rsatuvchiga tayanadi; ularda kirish, ta’lim sifati, tugatish va tan olinishi ayniqsa katta farq qiladi. O‘qituvchilarning kasbiy rivoji ham muhim. UNESCO ko‘magidagi o‘qituvchilarni boshlang‘ich va uzluksiz tayyorlash choralari 34 viloyatning barchasiga kengaytirilgan bo‘lib, ish boshlashdan oldingi va ish davridagi ko‘makni o‘z ichiga oladi. Nogironligi bor odamlar uchun TVETAda ko‘zi ojiz va kar o‘quvchilarga mo‘ljallangan maxsus muassasa va dasturlar, jumladan Brayl yozuvi va imo-ishora tili mavjud; biroq bunday imkoniyatlar muayyan joylarda jamlangan. Kirish imkoniyati dasturga bog‘liq. Savodxonlik va ko‘nikma dasturlari ko‘pincha boshlang‘ich ta’limi cheklangan yosh va kattalar, qaytib kelganlar, mezbon jamoalar yoki iqtisodiy ehtiyoji bor kishilarni nishonga oladi; ko‘plab loyihalarda ayol va qizlarga ustuvorlik beriladi. UNICEF takliflari kabi alohida kasb dasturlarida 15–25 yosh va iqtisodiy ehtiyojni isbotlash muhim bo‘lishi mumkin. MoLSA kurslari kirish imtihoni yoki saralashni talab qilishi mumkin. Qashshoqlik, masofa, xavfsizlik, o‘quv joyi va materiallar yetishmasligi hamda internet imkoniyatining cheklanganligi qatnashishni qiyinlashtiradi. Ayollar va qizlar 6-sinfdan yuqori rasmiy ta’limdan de-fakto chetlatilgan; 2022-yildan oliy ta’limga kirishi ham de-fakto to‘silgan. Xavfsiz joylardagi jamoa va daromadga oid kurslar mahalliy muqobil bo‘lishi mumkin, lekin qatnashishni kafolatlamaydi. Kasbiy malaka oshirish uchun kursga qonuniy huquq, haq to‘lanadigan ta’til, ta’lim vaucheri yoki davlat xarajat qoplamasi milliy darajada hujjatlashtirilmagan. Kursga qarab sertifikatni TVETA, MoLSA yoki tegishli xizmat ko‘rsatuvchi beradi. NNT va shogirdlik sertifikatlari hamma joyda bir xil tan olinmaydi. Dasturga qarab qatnashchilar davomad talablari, amaliy imtihonlar, xulq-atvor qoidalari va mahalliy xavfsizlik talablariga rioya qilishi kerak. Amaldagi milliy to‘lovlar jadvali yo‘q. Davlat yoki donor moliyalashtirgan dasturlar ko‘pincha kurs xarajatini, ba’zan material, uskuna yoki stipendiyani ham qoplaydi. Xususiy to‘lovlar xizmat ko‘rsatuvchi va kursga qarab o‘zgaradi. Masalan, Hirotda oyiga 6 400 AFN stipendiyali olti oylik loyiha qayd etilgan; bu umumiy qoida emas. Qisqa TVET kurslari odatda uch oydan o‘n ikki oygacha, olti oy esa keng tarqalgan muddatdir. Savodxonlik va ko‘nikma dasturlari guruh va loyihaga bog‘liq; radio, televideniye, WhatsApp va internet bo‘lmaganda ham ishlaydigan o‘quv platformalari harakatlanish yoki ulanish cheklanganda moslashuvchan o‘rganish imkonini beradi. Boshlash va davom ettirish moliyalashtirish, xavfsizlik va viloyat ruxsatiga bog‘liq bo‘lishi mumkin.