Lêçûn li Afghanistanê

Pîvandina fermî ya lêçûnê li Afghanistanê perçe-perçe ye. Saziyeke neteweyî ya belgekirî ku rêjeyeke giştî ya lêçûnên malbatê an lîsteyeke tam a nirxên heyî weşîne tune ye. Ji bo berawirdiyê dikare sepeta kêmasiya lêçûnê (MEB), daneyên bihayê ji National Statistics and Information Authority (NSIA), çavdêriyên sûkê yên WFP û FAO û agahdariya pêşkêşvanên herêmî bi hev re bê bikaranîn. Nirxên bihayê yên peyda di September 4, 2026-an de, li ser bingeha daneyên heta July 2026-an, hatine nirxandin. Ji bo October 2025-an, MEB ya malbateke heft kesî nêzîkî USD 86 ji bo xwarin, USD 56 ji bo tenduristî, USD 71 ji bo xanî û karûbarên bingehîn, USD 25 ji bo av, paqijî û paqijkirina laş, USD 14 ji bo perwerde, USD 10 ji bo veguhastin û USD 6 ji bo têkilî dihewand. Bi zêdekirina rezervê USD 27, nirxa referansê her meh USD 295 bû. Dahata malbatê ya texmînkirî USD 125 bû û valahiya hesabkirî USD 170 ma. Ev nirxa mirovî standardeke giştî ya neteweyî ya malbatê nîne û mafeke qanûnî jî nîşan nade. Bihayên malan li gorî cure û cihê diguherin. Di July 2026-an de, bihayên giştî yên xerîdar ji meha berê 0 ji sedî guherî û ji heman meha sala berê 7.5 ji sedî zêde bûn. Bihayên xwarinê salane 7.0 ji sedî, xanî 13.1 ji sedî, tenduristî 19.2 ji sedî û veguhastin 8.2 ji sedî zêde bûn. Rêjeya diravê nêzîkî AFN 65.9 ji bo USD bû. Ji ber vê yekê mîqdarên AFN her tim hewceyê cih û tarîx in; veguhastina wan bo USD şûna berawirdkirina hêza kirîna herêmî nagire. Lêçûnên xanî kirê, depozît, tamîr, sotemenî, kalîteya xanî, avhewa, ewlehî û niştecihbûnê dihewînin. Li Kabul û bajarên mezintir de hatina kesên vedigerin zextê li ser kirê û karîna bidestxistina wê zêde dike. Li gundan dibe ku malbat di mala xwe, bi xizm an di rêkeftineke nefermî de bijîn. Barê rastîn girêdayî xanî, cih, mezinahiya malbatê û dema danûstandinê ye. Lêçûnên elektrîkê, di nav tiştên din de, girêdayî tarîfa pargîdaniya elektrîkê (Da Afghanistan Breshna Sherkat), bikaranîn û hebûna tora elektrîkê ne. DABS ji bo girêdana nû dibe ku belgeya nasnameyê û delîla xwedîtiyê an mafê bikaranînê bixwaze. Berpirsiyariya DABS heta qutîka meterê ye; ji wir ve xerîdar berpirsiyarê sazkirina hundir a xanî ye. Piştî zêdetirî du demên xwendina meterê yên berdest, dibe ku elektrîk were qutkirin. Ji ber ku tora elektrîkê li her deverê pêbawer nîne, lêçûnên zêde ji bo jeneratør, pergala tavê, sotemenî an germkirina demsalî çêdibin. Av, ava derketî, çop û paqijî li gorî cih bi awayên cuda têne rêxistinkirin. MEB ji bo van tiştan her meh USD 25 hesab kir. Di pergalên ku bi hev re têne pîvandin de, şûrayeke herêmî (Shura) an civakeke herêmî gelek caran pergalê rêve dibe. Nimûneyên herêmî AFN 15 ji bo 1,000 lître li Sorobi û AFN 100 heta 150 ji bo her malbatê her meh li Nuristanê ne; ji van hejmaran nayê derxistin ku tarîfeke neteweyî heye. Di 2025-an de nêzîkî 31 ji sedî nifûsê gihîştina karûbarên bingehîn ên ava vexwarinê tunebû û nêzîkî 25 ji sedî malbatan çavkaniyeke ava nebaş bikar dianî. Ji bilî pereyê, dibe ku dem, veguhastin û lêçûnên tenduristiyê yên paşîn jî hebin. Xwarin ji bo hema hema hemû malbatan hewcedariya domdar a herî mezin e. Bihayê ardê genim û xwarinên bingehîn ên din, di nav tiştên din de, girêdayî îthalat, rêjeya diravê, rêyên sînor û bazirganiyê, hilberîn, hişkbûn û demsalê ye. Di July 2026-an de bihayên nan û genim ji meha berê 1.4 ji sedî û ji sala berê 12.6 ji sedî zêde bûn; koma giştî ya xwarinê ji meha berê 0.3 ji sedî kêm bû. Gihîştina sûkê, çandina xwe, rêjeya xwarinê û alîkariya xwarinê hewcedariyên rastîn diguherînin. Lêçûnên tevgerê girêdayî rê û gihîştinê ne û dikarin taksiyên hevpar, taksî, otobês, motorsîklet an meşîna pêwîst dihewînin. MEB her meh USD 10 ji bo vê yekê hesab kir. Di July 2026-an de bihayên veguhastinê ji meha berê 6.4 ji sedî û ji sala berê 8.2 ji sedî zêde bûn. Rêwîtiyên bo sûk, dibistan an saziya tenduristiyê dikarin li deverên gundî, di hewaya xirab, pirsgirêkên ewlehiyê an şertên sînorkirina gihîştina zayendî de pir biha bibin. Lêçûnên tenduristiyê ne tenê dermankirin, lê teşxîs, derman, amûrên bijîşkî, veguhastin, kesekî hevrê, mayîna şevê û demê jî dihewînin. Li gorî National Health Account, malbatan di 2022-an de nêzîkî 78 ji sedî lêçûnên tenduristiyê ji xwe dan; zêdetirî 80 ji sedî van lêçûnên malbatê ji bo teşxîs û hilberên bijîşkî çûn. Saziyên giştî, pêşkêşvanên taybet, dermanxane û dermankerên kevneşopî li gorî bihayê, hebûn û gihîştina herêmî cuda ne. Li gorî qanûna neteweyî ya perwerdehiyê (Education Law 1387/2008), pola 1 heta 9 belaş û mecbûrî tê hesibandin. Lê dîsa jî lêçûnên ji bo amûrên nivîsandinê, cilên dibistanê, xwarina sivik, veguhastin, belge, azmûn an dersên taybet derdikevin. MEB her meh USD 14 ji bo perwerdeyê hesab kir û xwarinên sivik û amûrên nivîsandinê jî tê de bûn. Li gorî pergala agahdariya rêveberiya perwerdehiyê ya UNICEF (UNICEF-EMIS) 2024-an, 81 ji sedî dibistanên giştî elektrîk tune bû. Dûrî, xizanî, koçberî û gihîştina sînorkirî ya keçan ji pola 6-an û pê ve dikarin lêçûnên veguhastin, lênêrîn, fêrbûn û derfetê yên zêde çêkin. Lêçûnên din ên malbatê lênihêrîna zarokan, ducanî û zayîn, lênêrîna kesên seqet an xizmên pîr, dawetan, cenaze û piştgiriya pereyî an bi tiştan a di nav malbatê de dihewînin. Li Afghanistanê ev piştgirî bi gelemperî di nav malbat an civakan de tê rêxistinkirin û plana lêçûnê ya yekgirtî ya neteweyî nîne. Hawala û lêçûnên veguhastina din lêçûnên dayînê yên rastîn in û divê di budçeyê de cih bigirin; bank, deyn û bac tenê dema bandorê li lêçûnê dikin girîng in. Têkilî SIM-kartên pêş-danîn, telefon, data mobîl, xizmetên xeta sabît û zêdekirina krediyê dihewîne. Nimûneyên bihayê yên pêşkêşvanan 1 GB ji bo AFN 95 û 35 GB ji bo AFN 1,499 ji bo 30 rojan ji Atoma; Roshan Tez-Net her meh AFN 5,000 ji bo 4 Mbit/s û AFN 9,000 ji bo 10 Mbit/s bû. Bihayê, qada torê û qutbûn li gorî pêşkêşvan û cihê diguherin. Jin û keç dibe ku gihîştina wan bi telefon an înternetê kêmtir be û ev dikare lêçûnên agahî û gihîştinê zêde bike. Di malbatên pir xizan de bêhnvedan bi gelemperî ji xwarin, xanî, enerjî û tenduristiyê pêştir nîne. Lê ziyaretên civakî, dawetan, werzîş, medyayê û derketinên herêmî dîsa dikarin lêçûn bin û girêdayî ewlehî, norm, zayend û demsalê ne. Ji bo planê malbatê divê lêçûnên sabît, guhêrbar, demsalî û neçaverêkirî ji hev cuda bikin: kirê û depozît, elektrîk û sotemenî, av, xwarin, veguhastin, derman, perwerde, têkilî, berpirsiyariyên malbatê û rezervên tamîr û acîl. Barê pereyî yê xizmetê pere, dem, dûrî, ewlehî, hebûn, belge û beşdariya civakê ya gengaz dihewîne; ji ber vê yekê belaş an bi alîkarî bixweber bêlêçûn nîne.