لګښتونه په افغانستان کې

په افغانستان کې د لګښتونو رسمي اندازه‌ګیري ټوټه‌ټوټه ده. داسې مستنده ملي اداره نشته چې د کورنیو عمومي ثابته بیه یا د ټولو توکو بشپړ او تازه نرخ‌لړ خپور کړي. د پرتلو لپاره د لږ تر لږه لګښتونو ټوکرۍ (MEB)، د احصایې او معلوماتو ملي ادارې (NSIA) د بیو معلومات، د خوړو نړیوال پروګرام او د خوړو او کرنې ادارې د بازار مشاهدې، او د ځايي چمتوکوونکو معلومات سره یوځای کېدای شي. د شته نرخونو معیارونه د 2026 د سپتمبر په 4 ارزول شوي، د 2026 تر جولای پورې د معلوماتو له مخې. د 2025 اکتوبر لپاره د اوو کسیزې کورنۍ MEB نږدې USD 86 د خوړو، USD 56 د روغتیا، USD 71 د کور او بنسټیزو خدمتونو، USD 25 د اوبو، روغتیا ساتنې او پاکوالي، USD 14 د زده‌کړې، USD 10 د ترانسپورټ او USD 6 د اړیکو لګښتونه درلودل. له USD 27 احتیاطي اندازې سره ټولیزه مرجع بیه په میاشت کې USD 295 شوه. د کورنۍ فرض شوی عاید USD 125 و، چې د USD 170 محاسبه شوې تشه یې پرېښوده. دا بشري مرجع د کورنیو لپاره عمومي ملي معیار نه دی او قانوني حق نه رامنځته کوي. بیې د توکو د ډول او ځای له مخې توپیر لري. د 2026 په جولای کې د مصرفوونکو ټولیزې بیې د تېرې میاشتې په پرتله 0 سلنه او د تېر کال د همدې میاشتې په پرتله 7.5 سلنه بدلې شوې. د خوړو بیې د کال په پرتله 7.0 سلنه، د کور بیې 13.1 سلنه، روغتیا 19.2 سلنه او ترانسپورټ 8.2 سلنه لوړې شوې. د تبادلې نرخ نږدې AFN 65.9 د هر USD پر وړاندې و. نو د افغانیو اندازه باید تل ځای او نېټه ولري؛ ډالرو ته یې اړول د ځايي پېرلو د ځواک پرتله نه شي بدلولای. د کور لګښتونو کې کرایه، پیشکي، ترمیم، سون‌توکي، د کور کیفیت، اقلیم، امنیت او د اوسېدو حق شامل دي. په کابل او نورو لویو ښارونو کې د بېرته راستنېدونکو خلکو راتګ د کرایې او د توان وړ استوګنې فشار زیاتوي. په کلیوالو سیمو کې کورنۍ ښايي په خپل کور، د خپلوانو سره یا په غیررسمي ترتیب کې ژوند وکړي. واقعي بار د ملکیت، ځای، د کورنۍ د غړو شمېر او د معاملې وخت پورې تړلی دی. د برېښنا لګښتونه، د نورو شیانو تر څنګ، د برېښنا شرکت (Da Afghanistan Breshna Sherkat) تعرفې، مصرف او د شبکې پر شتون پورې تړلي دي. DABS ښايي د نوي نښلون لپاره د هویت سند او د مالکیت یا کارولو د حق ثبوت وغواړي. DABS د مېټر تر صندوقه مسؤلیت لري؛ له هغه ځایه وروسته د کور د برېښنا نصب د پېرودونکي مسؤلیت دی. که د مېټر لوستلو له دوو څخه ډېرې دورې پاتې وي، برېښنا پرې کېدای شي. ځکه برېښنايي شبکه هر ځای باوري نه ده، د جنراتور، لمریز سیستم، سون‌توکو یا موسمي تودوخې اضافي لګښتونه هم رامنځته کېږي. د اوبو، فاضله اوبو، کثافاتو او پاکوالي چارې د ځای له مخې په بېلابېلو ډولونو تنظیمېږي. MEB د دغو توکو لپاره په میاشت کې USD 25 اټکل کړي وو. په ګډو سیستمونو کې سیمه‌ییزه شورا (Shura) یا ځايي ټولنه ډېری وخت سیستم اداره کوي. ځايي بېلګې یې په سروبي کې د 1,000 لیټرو لپاره AFN 15 او په نورستان کې د هرې کورنۍ لپاره په میاشت کې AFN 100 څخه تر 150 پورې دي؛ له دې شمېرو څخه ملي تعرفه نه شي ایستل کېدای. په 2025 کې نږدې 31 سلنه نفوس د څښاک د بنسټیزو اوبو خدمتونو ته لاسرسی نه درلود، او شاوخوا 25 سلنه کورنیو له ناسمې سرچینې اوبه کارولې. د پیسو تر څنګ د وخت، ترانسپورټ او ورپسې روغتیايي لګښتونو احتمال هم شته. خواړه د نږدې ټولو کورنیو تر ټولو لوی دوامدار ضرورت دی. د غنمو اوړو او نورو لومړنیو خوړو بیه د وارداتو، تبادلې نرخ، سرحدي او سوداګریزو لارو، حاصلاتو، وچکالۍ او موسم پورې تړلې ده. د 2026 په جولای کې د ډوډۍ او غلو بیې د تېرې میاشتې په پرتله 1.4 سلنه او د تېر کال په پرتله 12.6 سلنه لوړې شوې؛ د خوړو عمومي ډله د تېرې میاشتې په پرتله 0.3 سلنه راټیټه شوه. بازار ته لاسرسی، خپله کرنه، د خوراک وېش او د خوړو مرسته واقعي اړتیاوې بدلوي. د تګ راتګ لګښتونه د لارې او لاسرسي له مخې توپیر لري او ګډ ټکسي، ټکسي، بس، موټرسایکل یا اړین پیاده تګ پکې شاملېدای شي. MEB د دې لپاره په میاشت کې USD 10 اټکل کړي وو. د 2026 په جولای کې د ترانسپورټ بیې د تېرې میاشتې په پرتله 6.4 سلنه او د تېر کال په پرتله 8.2 سلنه لوړې شوې. په کلیوالو سیمو او د خرابې هوا، امنیتي ستونزو یا د جنسیت له مخې د لاسرسي محدودیتونو پر مهال بازار، ښوونځي یا روغتیايي مرکز ته سفر ډېر ګرانېدای شي. روغتیايي لګښتونه یوازې درملنه نه، بلکې تشخیص، درمل، طبي وسایل، ترانسپورټ، ملګری کس، استوګنه او وخت هم رانغاړي. د ملي روغتیايي حساب له مخې، کورنیو په 2022 کې د روغتیايي لګښتونو نږدې 78 سلنه پخپله ورکړي وو؛ د دغو کورنیو لګښتونو له 80 سلنې څخه ډېر په تشخیص او طبي توکو تللي وو. دولتي مرکزونه، خصوصي چمتوکوونکي، درملتونونه او دودیز درمل‌کوونکي د بیې، شتون او سیمه‌ییز لاسرسي له مخې توپیر لري. د ملي ښوونې او روزنې د قانون (Education Law 1387/2008) له مخې له 1 څخه تر 9 ټولګي وړیا او اجباري ګڼل کېږي. سره له دې، د لیکلو توکي، یونیفورم، سپک خواړه، ترانسپورټ، سندونه، ازموینې یا خصوصي ښوونه لګښتونه لري. MEB د زده‌کړې لپاره په میاشت کې USD 14 اټکل کړي وو او سپک خواړه او د لیکلو توکي یې پکې شامل کړي وو. د UNICEF د ښوونې او روزنې د مدیریت د معلوماتو سیستم (UNICEF-EMIS) د 2024 له مخې، 81 سلنه دولتي ښوونځي برېښنا نه لرله. واټن، بېوزلي، بې‌ځایه کېدل او له شپږم ټولګي وروسته د نجونو محدود لاسرسی د ترانسپورټ، پاملرنې، زده‌کړې او فرصت اضافي لګښتونه رامنځته کولای شي. د کورنۍ په نورو لګښتونو کې د ماشومانو پاملرنه، امیندوارۍ او زېږون، د معلولیت لرونکو یا زړو خپلوانو پاملرنه، ودونه، جنازې، او په کورنۍ کې نغدي یا غیرنغدي ملاتړ شامل دي. په افغانستان کې دا ډول ملاتړ ډېری وخت د کورنیو یا ټولنو له لارې تنظیمېږي او د ملي یو شان لګښت‌پلان تابع نه دی. حواله او د پیسو نور لېږد فیسونه څرګند تادیاتي لګښتونه دي او په بودیجه کې راځي؛ بانکونه، پورونه او مالیات یوازې هغه وخت اړوند دي چې لګښت بدل کړي. په اړیکو کې مخکې‌تادیه شوي سیم‌کارتونه، زنګونه، ګرځنده ډاټا، ثابت‌لیکه خدمتونه او چارج شامل دي. د چمتوکوونکو د اوسنیو بېلګو له مخې اتوما د 30 ورځو لپاره 1 GB په AFN 95 او 35 GB په AFN 1,499 وړاندې کول؛ د روشن تېزنېټ د 4 Mbit/s خدمت میاشتنی لګښت AFN 5,000 او د 10 Mbit/s خدمت AFN 9,000 و. بیې، د شبکې پوښښ او پرېکونونه د چمتوکوونکي او ځای له مخې توپیر لري. ښځې او نجونې ښايي موبایل یا انټرنېټ ته لږ لاسرسی ولري، چې د معلوماتو او لاسرسي لګښتونه زیاتولای شي. په ډېرو زیان‌منونکو کورنیو کې تفریح د خوړو، کور، انرژۍ او روغتیا په پرتله ټیټ لومړیتوب لري. سره له دې، ټولنیزې لیدنې، ودونه، ورزش، رسنۍ او ځايي چکرونه لګښتونه کېدای شي او په امنیت، دودونو، جنسیت او موسم پورې تړلي دي. د کورنۍ د پلان لپاره ثابت، متغیر، موسمي او ناڅاپي لګښتونه جلا کړئ: کرایه او پیشکي، برېښنا او سون‌توکي، اوبه، خواړه، تګ راتګ، درمل، زده‌کړه، اړیکې، کورنۍ مکلفیتونه او د ترمیم او بیړني حالت زېرمه. د خدمت مالي بار پیسې، وخت، واټن، امنیت، شتون، اسناد او احتمالي ټولنیزه ونډه رانغاړي؛ نو وړیا یا سبسایډي شوی خدمت په اتومات ډول بې‌لګښته نه دی.