Afg‘onistonda yashash xarajatlari

Afg‘onistonda xarajatlarni rasmiy o‘lchash parchalangan. Umumiy xonadon xarajatlari bo‘yicha qat’iy milliy miqdor yoki to‘liq va dolzarb narxlar ro‘yxatini e’lon qiladigan idora hujjatlashtirilmagan. Taqqoslash uchun zarur xarajatlar minimumi savati (MEB), Milliy statistika va axborot idorasi (National Statistics and Information Authority, NSIA) narx ma’lumotlari, Jahon oziq-ovqat dasturi va FAOning bozor kuzatuvlari hamda mahalliy xizmat ko‘rsatuvchilar ma’lumotlarini birlashtirish mumkin. Mavjud narx mezonlari 2026-yil 4-sentabrda, 2026-yil iyulgacha bo‘lgan ma’lumotlardan foydalanib baholangan. 2025-yil oktabrida yetti kishilik xonadon uchun MEB tarkibida oziq-ovqatga taxminan 86 AQSh dollari, sog‘liqqa 56 dollar, uy-joy va asosiy kommunal xizmatlarga 71 dollar, suv, sanitariya va gigiyenaga 25 dollar, ta’limga 14 dollar, transportga 10 dollar hamda aloqaga 6 dollar ajratilgan. 27 dollarlik zaxira bilan bu oyiga 295 dollarlik mezon qiymatini bergan. Xonadonning taxminiy daromadi 125 dollar deb olingan, hisoblangan tafovut esa 170 dollar bo‘lgan. Bu gumanitar mezon qiymati umumiy milliy xonadon standarti emas va qonuniy yordam olish huquqini belgilamaydi. Narxlar tovar turi va joyga qarab farq qiladi. 2026-yil iyulida umumiy iste’mol narxlari oldingi oyga nisbatan 0 foizga, o‘tgan yilning shu oyiga nisbatan 7,5 foizga o‘zgargan. Oziq-ovqat narxlari yillik hisobda 7,0 foiz, uy-joy 13,1 foiz, sog‘liq 19,2 foiz va transport 8,2 foiz oshgan. Valyuta kursi taxminan bir AQSh dollari uchun 65,9 afg‘oniy bo‘lgan. Shu bois afg‘oniydagi summalar doim joyi va sanasi bilan qayd etilishi kerak; ularni AQSh dollariga aylantirish mahalliy xarid qobiliyatini taqqoslash o‘rnini bosa olmaydi. Uy-joy xarajatlariga ijara, depozit, ta’mir, yoqilg‘i, uy sifati, iqlim, xavfsizlik va yashash sharoiti kiradi. Kobul va boshqa yirik shaharlarda qaytib kelayotgan aholi ijara va uy-joyning hamyonbopligiga bosimni kuchaytirmoqda. Qishloqlarda xonadonlar o‘z uyida, qarindoshlari bilan yoki norasmiy kelishuv asosida yashashi mumkin. Haqiqiy xarajat ko‘chmas mulk, joy, xonadon kattaligi va kelishuv vaqtiga bog‘liq. Elektr xarajatlari, boshqa omillar qatori, Afg‘oniston elektr ta’minoti shirkati (Da Afghanistan Breshna Sherkat) tarifi, iste’mol va tarmoq mavjudligiga bog‘liq. Yangi ulболохидлооны тулд DABS биеийн байцаалт, өмчлөх эрх эсвэл ашиглах эрхийн нотолгоо шаардаж болно. DABS цахилгаан тоолуур хүртэл хариуцна; түүнээс цааш өрхийн суурилуулалтыг хэрэглэгч хариуцна. Хоёроос олон тоолуурын заалтын хугацааны өр төлөгдөөгүй бол цахилгааныг тасалж болно. Цахилгаан сүлжээ хаа сайгүй найдвартай байдаггүй тул генератор, нарны систем, түлш эсвэл улирлын халаалтын нэмэлт зардал гарна. Ус, бохир ус, хог хаягдал болон ариун цэврийн үйлчилгээ тухайн газраас шалтгаалан өөр өөр зохион байгуулалттай. MEB эдгээрт сард 25 ам.доллар төсөвлөсөн. Хамтын хэмжүүртэй системд нутгийн зөвлөл (Shura) эсвэл нутгийн иргэд ихэвчлэн удирддаг. Орон нутгийн жишээ нь Соробид 1 000 литр тутамд 15 афгани, Нуристанд нэг өрхөд сард 100–150 афгани; эдгээрээс улсын хэмжээний тариф гаргаж болохгүй. 2025 онд хүн амын ойролцоогоор 31 хувь нь суурь ундны усны үйлчилгээ авах боломжгүй, өрхийн 25 орчим хувь нь сайжруулаагүй усны эх үүсвэр ашиглаж байв. Мөнгөн дүнгээс гадна цаг, тээвэр болон эрүүл мэндийн дараагийн зардал гарч болно. Хоол хүнс бараг бүх өрхийн хамгийн том тогтмол хэрэгцээ юм. Улаан буудайн гурил болон бусад үндсэн хүнсний үнэ импорт, валютын ханш, хил ба худалдааны зам, ургац, ган гачиг, улирлаас хамаарна. 2026 оны долдугаар сард талх, үр тарианы үнэ өмнөх сараас 1,4 хувиар, өмнөх оноос 12,6 хувиар өссөн; хүнсний нийт бүлэг өмнөх сараас 0,3 хувиар буурсан. Зах зээлд хүрэх боломж, өөрийн тариалалт, хоолны хуваарилалт болон хүнсний тусламж бодит хэрэгцээг өөрчилдөг. Хөдөлгөөний зардал нь зам, хүртээмжээс хамаарч хамтын такси, такси, автобус, мотоцикл эсвэл зайлшгүй алхалтыг багтааж болно. MEB үүнд сард 10 ам.доллар төсөвлөсөн. 2026 оны долдугаар сард тээврийн үнэ өмнөх сараас 6,4 хувиар, өмнөх оноос 8,2 хувиар өссөн. Зах зээл, сургууль, эмнэлэг хүрэх аялал хөдөө орон нутагт, цаг агаар муудах, аюулгүй байдал дордох эсвэл хүйстэй холбоотой нэвтрэх хязгаарлалттай үед илүү үнэтэй болно. Эрүүл мэндийн зардалд эмчилгээ төдийгүй оношилгоо, эм, эмнэлгийн хэрэгсэл, тээвэр, дагалдан яваа хүн, байрлах газар, зарцуулсан цаг орно. Үндэсний эрүүл мэндийн дансны мэдээллээр 2022 онд өрхүүд эрүүл мэндийн зардлын ойролцоогоор 78 хувийг өөрсдөө төлсөн; өрхийн энэ зардлын 80 гаруй хувь оношилгоо болон эмнэлгийн бүтээгдэхүүнд зарцуулагдсан. Төрийн байгууллага, хувийн үйлчилгээ үзүүлэгч, эмийн сан, уламжлалт эмчийн үнэ, хүртээмж болон бүс нутгийн боломж харилцан адилгүй. Үндэсний боловсролын хуулийн дагуу 1–9 дүгээр ангийн боловсрол үнэ төлбөргүй бөгөөд заавал эзэмших боловсрол гэж үздэг (Education Law 1387/2008). Гэсэн ч бичгийн хэрэгсэл, дүрэмт хувцас, хөнгөн хоол, тээвэр, гэрчилгээ, шалгалт эсвэл хувийн давтлагад зардал гарна. MEB боловсролд сард 14 ам.доллар төсөвлөж, хөнгөн хоол болон бичгийн хэрэгслийг багтаасан. UNICEF-ийн боловсролын удирдлагын мэдээллийн систем (UNICEF-EMIS)-ийн 2024 оны мэдээллээр улсын сургуулийн 81 хувь цахилгаангүй байв. Алслагдсан байдал, ядуурал, шилжилт хөдөлгөөн, зургаадугаар ангиас хойших охидын хязгаарлагдмал хүртээмж нь нэмэлт тээвэр, асаргаа, суралцах болон боломжийн зардал үүсгэж болно. Өрхийн бусад зардалд хүүхэд асрах, жирэмслэлт ба төрөлт, хөгжлийн бэрхшээлтэй эсвэл ахмад хамаатан саднаа асрах, хурим, оршуулга, гэр бүлийн дотор мөнгө эсвэл эд зүйлээр туслах зэрэг орно. Аfg‘onistonda ийм тусламжийг ихэвчлэн гэр бүл эсвэл хамт олон зохион байгуулдаг бөгөөд улсын нэгдсэн зардлын төлөвлөгөөгүй. Хавала болон бусад шилжүүлгийн шимтгэл нь төсөвт тусгах бодит төлбөрийн зардал юм; банк, өр, татвар нь зөвхөн зарлагад нөлөөлөх хэмжээнд хамаарна. Харилцаа холбооны зардалд урьдчилсан төлбөрт SIM карт, дуудлага, мобайл дата, суурин үйлчилгээ, нэгж цэнэглэлт орно. Үйлчилгээ үзүүлэгчийн одоогийн жишээнд Atoma 30 хоногийн 1 ГБ багцыг 95 афгани, 35 ГБ багцыг 1 499 афганиар санал болгож байсан; Roshan Tez-Net сард 4 Мбит/с хурдыг 5 000 афгани, 10 Мбит/с хурдыг 9 000 афганиар санал болгож байв. Үнэ, сүлжээний хамрах хүрээ, тасалдал нь үйлчилгээ үзүүлэгч болон байршлаас хамаарна. Эмэгтэйчүүд, охид утас эсвэл интернетэд бага нэвтрэх боломжтой нь мэдээлэл болон хүртээмжийн зардлыг нэмэгдүүлж болно. Ялангуяа эмзэг өрхүүдэд амралт, чөлөөт цаг хүнс, орон сууц, эрчим хүч, эрүүл мэндээс доогуур ач холбогдолтой байдаг. Гэсэн ч айлчлал, хурим, спорт, хэвлэл мэдээлэл, орон нутгийн аялал нь аюулгүй байдал, хэвшил, хүйс, улирлаас хамаарах зардал байж болно. Өрхийн төсөвт тогтмол, хувьсах, улирлын болон гэнэтийн зардлыг тусгаарлах хэрэгтэй: түрээс ба барьцаа, цахилгаан ба түлш, ус, хоол, хөдөлгөөн, эм, боловсрол, харилцаа холбоо, гэр бүлийн үүрэг, засвар болон яаралтай тусламжийн нөөц. Үйлчилгээний бодит ачаалалд мөнгө, цаг, зай, аюулгүй байдал, хүртээмж, бичиг баримт, хамт олны боломжит хувь нэмэр орно; үнэ төлбөргүй эсвэл татаастай гэдэг нь заавал зардалгүй гэсэн үг биш.