Afg‘onistonda investitsiya

Afg‘onistondagi investorlar asosan biznesdan olinadigan daromad, kapital o‘sishi, afg‘oniy va xorijiy valyutani diversifikatsiya qilish orqali qiymatni saqlash yoki boylikni rejalashtirilgan tarzda o‘tkazishga intiladi. Mahalliy ahamiyatga ega imkoniyatlarga faoliyat yuritayotgan kompaniyaga bevosita ulush kiritish, davlat-xususiy yoki loyiha moliyalashtirishi, sanoat parki yerlarini ijaraga olish, qishloq xo‘jaligi, konchilik, uglevodorodlar, energetika, qurilish, transport, telekommunikatsiya, axborot texnologiyalari va sanoat ishlab chiqarishi kiradi. Faoliyat yurituvchi biznesga bevosita sarmoya kiritish mahalliy sharoitda amaliy, biroq jamlangan va ko‘pincha likvid emas; loyiha investitsiyalari shartnomalar, bosqichlar va ruxsatlarga bog‘liq. Islomiy bank xizmatlari va foyda taqsimoti rasmiy muqobil bo‘lishi mumkin, lekin mahsulot shartlari, likvidligi, mablag‘ yechish, zararni taqsimlash va shariatga muvofiqlik nazorati bank yoki bo‘limga qarab farq qiladi. Jismoniy xorijiy valyuta, oltin va qimmatbaho toshlar qiymatni saqlashi yoki spekulyatsiyaga xizmat qilishi mumkin, ammo ular chakana investorlar uchun tartibga solingan portfel emas va xavfsiz sotish yoki o‘tkazish qiyin bo‘lishi mumkin. Xorijiy investor odatda Sanoat va savdo vazirligidan investitsiya yoki tijorat litsenziyasi olishi va Afg‘oniston markaziy biznes reyestri hamda intellektual mulk idorasida ro‘yxatdan o‘tishi kerak. Ruxsat etilgan huquqiy shakllar qatoriga yakka tartibdagi biznes, kommandit shirkat, kafolatli shirkat va mas’uliyati cheklangan jamiyat kiradi. Soliq identifikatsiya raqami Moliya vazirligida ro‘yxatdan o‘tish bilan rasmiylashtiriladi; tartibga solinadigan faoliyat uchun qo‘shimcha tarmoq ruxsati talab etiladi. Xorijiy investor arizasi uchun ofis mavjudligini tasdiqlash, pasport yoki tazkira, biznes-reja, ta’sis hujjatlari va boshqa kompaniya hujjatlari, bank hisobvarag‘i, soliq identifikatsiya raqami hamda vakilga berilgan vakolat talab qilinishi mumkin. Hukumat e’lon qilgan loyiha Investitsiyalar direksiyasi orqali qiziqish xati, texnik ko‘rib chiqish, dastlabki kelishuv va tarmoq shartnomasi yoki litsenziyasigacha borishi mumkin. Investor taklif qilgan loyiha baholash va tasdiqlashdan oldin odatda texnik, iqtisodiy, moliyaviy va huquqiy hujjatlarni talab qiladi. Kon loyihalarida Kon va neft vazirligining tender, dastlabki saralash va shartnoma tartiblari qo‘llanadi. Muddat tarmoq va muayyan ishga bog‘liq, umumiy ko‘rib chiqish muddati tasdiqlanmagan. Xorijiy investor uchun VUA arizasi kelishdan yetti kun oldin topshirilishi va bir martalik kirish uchun 30 kunlik muddat ko‘rsatilgan; uzaytirish litsenziya va ishlash ruxsati shartlariga bog‘liq bo‘lishi mumkin. To‘liq xorijiy mulkchilikdagi loyiha jismonan hozir bo‘lishni talab qilishi mumkin, mahalliy hamkor bilan kelishuv esa masofadan boshlanishi mumkin. Ko‘rsatilgan to‘lov misollari: ko‘plab faoliyatlar uchun 18 500 afg‘oniy, yirik konchilik uchun 202 500, neft va gaz uchun 302 500, xavfsizlik faoliyati uchun 1 002 500 afg‘oniy. Ariza topshirilayotganda to‘lovlar va hujjat talablari qayta tekshirilishi kerak; huquqiy, tarmoq, soliq, bank, valyuta, xavfsizlik, elektr, generator, transport va tekshiruv xarajatlari ham ancha qo‘shilishi mumkin. Afg‘oniston Markaziy banki bo‘lgan Da Afghanistan Bank 12 ta faol bankni qayd etadi: uchta davlat banki, yettita xususiy bank va ikkita xorijiy bank filiali. U banklar, valyuta ayirboshlash shoxobchalari, pul xizmatlari ko‘rsatuvchilar, elektron pul muassasalari va to‘lov tashkilotlarini litsenziyalaydi hamda nazorat qiladi. Mobil pul va elektron pul xizmatlari to‘lov hamda naqd pul kiritish yoki yechishni qo‘llab-quvvatlaydi, biroq ular investitsiyalarni saqlash xizmati emas. Bank omonatlarini himoya qilish bo‘limi mavjud, ammo qo‘llanadigan qoplama miqdori mavjud tadqiqotlarda aniqlanmagan. Afg‘onistonning Islomiy bank faoliyati qoidalari va Mudaraba bo‘yicha yo‘riqnomalari islomiy bank xizmatlarini qo‘llab-quvvatlaydi, ammo har bir muassasa mahsulot shartlari va xatarlar taqsimotini o‘zi belgilaydi. Mavjud tadqiqotlarda Afg‘onistonda faol fond birjasi yoki markaziy qimmatli qog‘ozlar depozitariysi, ommaviy chakana aksiyalar yoki obligatsiyalar bozori, mahalliy chakana broker, rivojlangan ikkilamchi bozor likvidligi yoxud chakana investorlarni himoya qilish yo‘li aniqlanmagan. Da Afghanistan Bankning qimmatli qog‘ozlar vakolati va davlat Kapital notalari odatiy chakana portfelga kirish imkonini bermaydi. Mahalliy passiv birjada savdo qilinadigan diversifikatsiya imkoniyati tasdiqlanmagan; xorijiy maydon yoki saqlovchi buni ta’minlashi mumkin, biroq bu xorijiy qonunlar, sanksiyalar, bank xizmatlaridan foydalanish va o‘tkazma cheklovlariga bog‘liq. Amaliy portfel tuzilmasida biznes kapitali, likvidlik zaxirasi va uzoq muddatli aktivlarni ajratib, keyin qonuniy imkoniyat bo‘lsa, tarmoq, kontragent, valyuta va Afg‘onistondan tashqaridagi geografiya bo‘yicha diversifikatsiya qilish kerak. Ko‘plab aktivlar uchun mahalliy kunlik narx shakllanishi yoki bozor mezoni ishonchli mavjud emas. 2025-yilgi AOP 4088-sonli buyruq doirasidagi operatsiyalar uchun afg‘oniy talab qilinadi. Naqd valyutani jismonan olib o‘tish chegaralari aeroport orqali 5 000 AQSh dollari, quruqlikdagi chegara orqali 500 AQSh dollari sifatida ko‘rsatilgan. FinTRACA va bojxona nazorati naqd pul, taqdim etuvchiga to‘lanadigan qimmatli qog‘ozlar, oltin, qimmatbaho metallar va toshlar haqida deklaratsiya talab qilishi mumkin; shu sababli ularni olib kirish, olib chiqish yoki kapitalni qaytarish muammosiz kechadi deb o‘ylamang. Sanksiyalar bo‘yicha tekshiruv investor, haqiqiy benefitsiar egalari, banklar, loyihalar, kontragentlar va mablag‘dan ko‘zlangan foydalanishni qamrab olishi kerak. BMTning 1988-yilgi rejimi ro‘yxatga kiritilgan Tolibon bilan bog‘liq shaxs va tashkilotlarga aktivlarni muzlatish, safar taqiqi va qurol embargosini qo‘llaydi. AQSh shaxslari OFACning Afg‘onistonga oid qoidalariga rioya qilishi kerak; 20-sonli umumiy litsenziya ayrim tijorat aloqalariga ruxsat beradi, biroq Tolibon, Haqqoniy yoki bloklangan shaxslar kamida 50 foiz egalik qiladigan tashkilotlarga o‘tkazmalarni, cheklangan soliq, yig‘im, ruxsatnoma va kommunal xizmat to‘lovlaridan tashqari, istisno qiladi. Investor operatsiyani qonuniy deb hisoblasa ham, bank uni to‘xtatib qo‘yishi mumkin. Rasmiy firmalar jiddiy operatsion xatarlarga duch keladi. Jahon bankining 2025-yilgi Korxonalar so‘rovida 44 foiz elektr ta’minotini jiddiy yoki juda jiddiy to‘siq deb bildirgan; firmalarda oyiga o‘rtacha 13 marta elektr uzilishi va sotuvning taxminan 6 foiz yo‘qotilishi qayd etilgan, 60 foizi generatorga ega bo‘lgan. Ko‘rsatilgan sharoitda investitsiyalarning faqat 0,28 foizi banklar tomonidan moliyalashtirilgan, moliyalashtirishga kirish esa asosiy to‘siqlardan biri bo‘lgan; shu so‘rovda firmalarning 35,2 foizi xodimlar tayyorloviga sarmoya kiritgani, o‘rtacha sotuv o‘sishi 21 foiz, bandlik o‘sishi 13 foiz ekani ham qayd etilgan. Bu raqamlar biznes muhitini tasvirlaydi, kutiladigan investitsiya daromadini emas. Shuning uchun tanlovda ro‘yxatdan o‘tganlik, haqiqiy egalar va sanksiyalar tekshiruvi, tarmoq ruxsatlari, mulk huquqi yoki ijara, konsessiya shartlari, auditdan o‘tgan hisoblar, pul oqimi, afg‘oniy va AQSh dollaridagi to‘lov kanallari, kapitalni qaytarish isboti, xavfsizlik, elektr va generatorga qaramlik, logistika, mahalliy hamkorning ishonchliligi, shartnomani ijro etish, chiqish uchun xaridorlar, aktivni o‘tkazish imkoniyati hamda jamoa, xodimlar va atrof-muhitga ta’sirni baholash lozim.