ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ਾ

ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਸਮੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੈਂਕ (Da Afghanistan Bank (DAB)) ਤੋਂ ਲਾਇਸੰਸਸ਼ੁਦਾ ਬੈਂਕ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ਾਇਨੈਂਸ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਖਪਤਕਾਰ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਕੋਈ ਆਮ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਤਪਾਦ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਬੂਤ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਮਰ, ਪੈਸੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਮਕਸਦ, ਆਮਦਨ ਜਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ 'ਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਇਤਿਹਾਸ, ਗਾਰੰਟੀ ਜਾਂ ਜ਼ਮਾਨਤ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ਾਇਨੈਂਸ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਦਸਤਕਾਰੀ ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਨ ਲਈ ਪੈਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਆਮਦਨ ਸਮੂਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਦਾਤਾ, ਸੂਬੇ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਰਜ਼ੇ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦ ਕਰਜ਼ਾ (qarza) ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦ ਮਕ਼ਰੂਜ਼ (مقروض (maqrooz)) ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਕਰਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਗਤ-ਵਾਧਾ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹੂਲਤ (Murabaha) ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਵਾਧੂ ਕੀਮਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਵੇਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਵਿੱਚ DAB ਨੇ ਮੁਰਾਬਹਾ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਇਕੱਲਾ ਇਸਲਾਮੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ। ਲਾਭ-ਵੰਡ ਵਿੱਤੀ ਸਹੂਲਤ (Mudaraba) ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਲਈ MISFA ਵਿੱਤੀ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੋਜ ਕੀਤੇ ਸਰੋਤ-ਪੰਨੇ (FinTRACA) ਮੁਤਾਬਕ ਨੌਂ ਲਾਇਸੰਸਸ਼ੁਦਾ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ਾਇਨੈਂਸ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਉਧਾਰ, ਕਰਜ਼ਾ, ਬੱਚਤ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਬੱਚਤ ਤੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ROSCAs) ਆਮ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲਾਗੂਕਰਨ ਅਕਸਰ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਪੈਸਾ-ਭੇਜਣ ਦਾ ਰਾਹ (Hawala) ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਰਾਹ (Saraf) ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਦੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਲਈ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ। ਨਿਯਮਿਤ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ਤਾਂ, ਬਕਾਇਆ ਭੁਗਤਾਨ ਅਤੇ ਡਿਫ਼ਾਲਟ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਡਾਟਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। DAB ਦੀ ਜਨਤਕ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Public Credit Registration) ਵਪਾਰਕ ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਫ਼ਾਇਨੈਂਸ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਾਟਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਚਲ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਆਨਲਾਈਨ, ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਰਜੀਹ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮਾਲਕੀ ਨਹੀਂ ਸੌਂਪਦੀ। ਜ਼ਮਾਨਤ ਜਾਂ ਗਾਰੰਟੀ ਦਾਅਵਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਲਾਗੂਕਰਨ ਅਮਲ, ਮਿਆਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਰਾਹ ਘੱਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹਨ। ਵਾਧੂ ਕੀਮਤ, ਫ਼ੀਸ, ਮਿਆਦ, ਕਿਸ਼ਤ ਦੀ ਰਕਮ ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ; ਇਕਸਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਪਤਕਾਰ ਟੈਰਿਫ਼ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਿਯਮਿਤ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗਾਹਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ DAB ਦੀ ਗਾਹਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾ customer.protection@dab.gov.af ਜਾਂ 0202511726 ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਡਾਟਾ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਲਾਗੂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ 45 ਕੰਮਕਾਜੀ ਦਿਨ ਤੱਕ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਣਸੁਲਝੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲਈ DAB 20 ਕੰਮਕਾਜੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਦਾਲਤਾਂ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਵਿਵਾਦ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ (Financial Disputes Resolution Commission) ਦਾ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਘਰਾਂ ਲਈ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁੜ-ਤਹਿ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਆਮ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਗਸਤ 2021 ਤੋਂ ਬਾਅਦ MISFA ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿਆਜ ਮਾਫ਼ ਕੀਤਾ, ਭੁਗਤਾਨ ਮੁਲਤਵੀ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਰਕਮਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਰੋਕੀਆਂ; ਸ਼ਰੀਅਤ ਅਨੁਕੂਲ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਮੁਰਾਬਹਾ ਅਤੇ ਮੁਦਾਰਬਾ ਵਿੱਤੀ ਸਹੂਲਤ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਲਈ ਅਮਲੀ ਕਰਜ਼ਾ-ਰਾਹਤ ਜਾਂ ਪੁਨਰਗਠਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ: 2018 ਦਾ ਦਿਵਾਲੀਆ ਕਾਨੂੰਨ ਰਿਪੋਰਟ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ 2025 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਧਿਆ ਦਿਵਾਲੀਆ ਕਾਨੂੰਨ ਹਾਲੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਜ਼ਾ ਵਿਆਪਕ ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਿੱਜੀ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ 2024 ਲਈ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ਾ 3,344.1 ਮਿਲੀਅਨ ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆ; ਇਸ ਵਿੱਚ 1,794.7 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਗਾਰੰਟੀ ਵਾਲਾ ਕਰਜ਼ਾ, 1,089.0 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ IMF ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ SDR ਵੰਡ ਅਤੇ 442.6 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਛੋਟੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ਾ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਕਰਜ਼ਾ-ਸੇਵਾ 2025 ਲਈ 146.849 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਅਤੇ 2026 ਲਈ 198.896 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀ। 2010 ਵਿੱਚ HIPC ਕਰਜ਼ਾ-ਰਾਹਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ (HIPC) ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 1.6 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਰਾਹਤ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰਜ਼ਾ ਤਕਰੀਬਨ 96 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘਟਿਆ; ਇਸ ਨਾਲ ਘਰਾਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਕਰਜ਼ਾ-ਰਾਹਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣੀ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੂੰਜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਘਰੇਲੂ ਸਰਕਾਰੀ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਬਾਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਝਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਜ਼ੇ ਨਾਲ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਕਰਜ਼ੇ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਅੰਕੜੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। 2021 ਦੇ Global Findex ਵਿੱਚ 59 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬਾਲਗਾਂ ਅਤੇ 87 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਰਜ਼ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਿਵਾਰ ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਉਧਾਰ ਲਿਆ ਸੀ। FAO Afghanistan DIEM-HS ਦੇ 2024 ਰਾਊਂਡ 8 ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਦਰਜ 9,494 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 7,645, ਜਾਂ 80.5 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਨੇ ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਉਧਾਰ ਲੈਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਕੱਚਾ ਅੰਕ ਸਰਵੇਖਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ।