په افغانستان کې کارورکوونکی

په افغانستان کې د کارورکوونکو جوړښت ټوټه‌ټوټه دی. رسمي کارورکوونکی عموماً د کار قراردادونه، د دندو تشریحات، د حاضرۍ ریکارډونه او د کارکوونکو دوسیې ساتي او په اداره کې څارنه ټاکي. قرارداد معمولاً دنده، معاش، حقونه، کاري ساعتونه، رخصتي، د کار ځای او موده ښيي. د پخوانیو اصولو له مخې قراردادونه ټاکلې یا نامعلومه موده لرلای شي؛ ټاکلی قرارداد عموماً یو کال وي او که هېڅ لوری یې د پای ته رسېدو په یوه میاشت کې ختم نه کړي، په اوتومات ډول غځېږي. آزمایښتي موده تر دریو میاشتو پورې کېدای شي. د پخوانیو شرایطو له مخې افغان تابعیت، لږ تر لږه 18 کلن عمر، روغتیايي تصدیق او د ډېرو مسلکونو لپاره حرفوي وړتیاوې اړینې دي. سپک کار له 15 کلنۍ او حرفوي روزنه له 14 کلنۍ پیلېدای شي؛ تر 18 کلونو کم عمره کارکوونکي باید خطرناک کار ونه کړي. بهرني کارکوونکي عموماً ویزې او کار جواز، روغتیايي سندونو او اړوندو وړتیاوو ته اړتیا لري؛ د پخواني چوکاټ له مخې کورنیو کارکوونکو ته لومړیتوب دی. د جواز اعتبار یو کال ښودل شوی، خو اوسنۍ بیه او د خدمت موده په عامه توګه نه دي تایید شوي. د کار او ټولنیزو چارو وزارت (MoLSA) د کار تفتیش او لارښوونې، د کاري ځواک عمومي ریاست او د قانون جوړونې او کار حقونو ریاست په ګډون د ادارو له لارې د کار چارې څاري. کارورکوونکي کار تنظیموي، ګټور او خوندي کاري چاپېریال برابروي، محرمیت ساتي، د کارکوونکو اړتیاوو ته پام کوي، کیفیت ملاتړوي او د پلي کېدونکو اصولو مراعات کوي. د پخواني چوکاټ له مخې جبري کار منع دی او د تبعیض نه کولو خوندیتوبونه هم پکې ثبت شوي. پخواني اصول عادي کاري وخت په اوونۍ کې تر 40 ساعتونو محدودوي؛ د ځوانو کارکوونکو، خطرناک یا د ځمکې لاندې کار او د امیندوارۍ ځینو حالتونو لپاره ټیټ حدونه لري. همداراز اضافي کار ته 25 سلنه، د اوونۍ پای یا رخصتیو کار ته 50 سلنه، د اداري یا خدماتي کار شپې ته 15 سلنه او تولیدي کار ته 25 سلنه اضافه بیانوي، د یادو شرایطو او د موافقې غوښتنو تابع. معاش میاشتنی، هر 15 ورځې، اوونیز یا د تولید له مخې ورکول کېدای شي؛ د پخواني متن له مخې ځنډېدلې ورکړه یوازې د کارکوونکي په موافقه اجازه لري. په معاش لرونکو رخصتیو کې 90 ورځې د زېږون رخصتي او د شیدو ورکولو دمې هم ثبت دي، خو د قانوني بدلون پر مهال اوسنی پلي کېدل یې نامعلوم دي. کارورکوونکي باید پاک او خوندي شرایط، د خوندیتوب وسایل، دوامداره خوندیتوب روزنه، د سخت یا زیان‌رسوونکي کار لپاره طبي معاینات، لومړنۍ مرستې او د ټپي کېدو وروسته درملنه یا لېږد برابر کړي. د پخواني چوکاټ له مخې کاري ټپ باید په دریو ورځو کې MoLSA او کارکوونکي ته راپور شي. د MoLSA تفتیشونه خوندیتوب، قراردادونه او معاشونه ارزوي؛ په 2026 کې 90 مفتشانو روزنه ترلاسه کړه او د تېر کال په راپور شوي پروګرام کې 470 دولتي او نادولتي سازمانونه وڅېړل شول، له 50 غوښتنو څخه 45 په بشپړ ډول حل شوې او د 292 کارکوونکو حقونه بېرته ترلاسه شول. د کارکوونکو استازیتوب د افغان کارکوونکو او کارګرانو ملي اتحادیې (NUAWE)، سوداګریزو اتحادیو، خصوصي استخدام ادارو، سوداګرۍ خونو او سکتوري ډلو له لارې وده کوي؛ عالي کار شورا د ټولنیز خبرو اترو مستنده لاره برابروي. خپلواکې ډله‌ییزې معاملې او د اعتصاب تضمین شوی حق نه دي تایید شوي. د کار شخړې دودیزه لړۍ د کارورکوونکي او کارکوونکي له مستقیمو خبرو پیلېږي، بیا د ادارې د شخړو د حل کمېسیون، د کار اړوندو شخړو د حل عالي کمېسیون او وروسته اړوندې محکمې ته ځي؛ عالي کمېسیون په 2026 کې فعال و. کارورکوونکي د تمویل محدودیتونو، برېښنا پرې کېدو، بنسټیزو ستونزو، د مقرراتو د وړاندوینې نشتوالي او د مهارتونو د کمښت له امله د دوام خطرونه هم لري. په 2026 کې رسمي شرکتونو د استخدام 13 سلنه وده او 35.2 سلنه رسمي روزنه راپور کړه؛ د سروې له مخې د بانکونو تمویل 0.28 سلنه، په میاشت کې شاوخوا 13 ځله برېښنا پرې کېدل او نږدې 6 سلنه د پلور زیان ثبت شوی. د ښځو پر استخدام، تګ راتګ او ډېرو دندو ته لاسرسي محدودیتونه استخدام ډېر اغېزمنوي او د ولایتونو له مخې یې پلي کېدل توپیر لري؛ له کوره کار او د ښځو په مشرۍ شرکتونه فعال بدیلونه دي، خو د پرانیستي رسمي کار بازار معادل نه دي. د ټولنیز ملاتړ او ټولنیز امنیت مسودې شته، خو د کارورکوونکو د ونډې یا ګټو اوسنی عامه جدول نه دی تایید شوی. د کار قانون د بدلون په حال کې دی؛ نو کارورکوونکي دې پر پخوانیو اصولو له تکیې مخکې د افغانستان له اړوندو چارواکو اوسني شرطونه تایید کړي.