په افغانستان کې بېکاري

په کاري احصایو کې بېکاري دا معنا لري چې یو کس کار نه لري، کار ته چمتو وي او په فعاله توګه کار لټوي. دا له کم‌استخدامۍ سره توپیر لري، چې څوک پکې ډېر لږ ساعتونه یا تر خپلې وړتیا ټیټ کار کوي؛ او له غیرفعالۍ سره هم توپیر لري، چې کس اوس کار نه لټوي. غیررسمي کار، د کورنۍ بې‌معاشه کار، د ځان‌بسیاینې فعالیتونه او ډېر لږ کاري ساعتونه د بې‌کارۍ کچه پټه کولای شي. شته شواهد په افغانستان کې د بېکارۍ د ثبت، بیمې، مرستې، د عاید د بدیل، یا د کار لټون د اجباري راپور ورکولو اوسنی ملي سیستم نه ثابتوي. همداراز ملي غوښتنلیک‌مهالوېشونه، د انتظار موده، د ونډې شرطونه، د مرستې کچه، د ورکړې موده یا د خدمت فیسونه نه ثابتوي. د کار نړیوال سازمان او د کار او ټولنیزو چارو وزارت په پخوانۍ پروژه کې په کابل او نهو ولایتونو کې د استخدام خدمتونو مرکزونه فعال وو، خو اوسийнی ملي хэмжээний ажиллагаа баталгаажаагүй. کار له لاسه ورکوونکي ډېر ځله د کورنۍ او ټولنې د اړیکو، خصوصي معرفۍ، انلاین دندو، د نادولتي ادارو او ملګرو ملتونو د دندو چینلونو او د کار او ټولنیزو چارو وزارت د رسمي اعلانونو له لارې لټوي. د عاید د بېرته ترلاسه کولو نورې لارې ورځنی مزدوري، کرنه، کوچنۍ سوداګري، خپل‌ګمارنه، کورنی تولید، خصوصي معاشي کار، دولتي یا نادولتي پروژې، د راستنېدونکو د معیشت ملاتړ، د کوچنیو شرکتونو مرسته او لنډمهاله عامه‌کار پروګرامونه دي. دا لارې عموماً د پروژې پر بنسټ، لنډمهاله، د ځانګړي ځای لپاره او په تمویل پورې تړلې وي؛ روزنه د کار په لور مرسته کولای شي، خو پخپله د بېکارۍ مرسته نه ده. بشري نغدي یا خوراکي مرسته او د ټولنیز خوندیتوب پروګرامونه ښايي د بېکارۍ پر ځای زیان‌مننه په نښه کړي. وړتیا د ښځې تر مشرۍ لاندې کورنۍ، معلولیت، امیندوارۍ یا کوچنیو ماشومانو، د راستنېدونکي یا بې‌ځایه شوي وضعیت، طبیعي پېښې، سیمې، د تایید غوښتنو او د جنسیت یا تګ راتګ محدودیتونو په څېر عواملو پورې تړلې کېدای شي. د کار لټون هم د ترانسپورټ، اړیکو یا اسنادو لپاره پیسې غواړي، خو د بېکارۍ د ملي خدمتونو فیس نه دی ټاکل شوی. د کار وضعیت د عمر، جنسیت او ځای له مخې ډېر توپیر لري. نړیوال بانک په 2023 کې د ځوانانو نږدې 25% بېکاري راپور کړه؛ د بېکارو افغانانو شاوخوا دوه پر درېیمه برخه د 15 تر 29 کلونو وه او د بېکارو ځوانانو نږدې 73% په کلیوالو سیمو کې اوسېدل؛ دغه شمېرې د میتود او معلوماتو محدودیتونه لري. د 2023 د اپرېل او جون ترمنځ د 15 تر 65 کلونو د کار ځواک ګډون د نارینه‌وو لپاره 86% او د ښځو لپاره 43% راپور شوی. پر ښځو د کار محدودیتونه، د تګ راتګ کمښت، د زده‌کړو خنډونه او په عامه فضا کې د ګډون محدودیتونه د ثبت شوې بېکارۍ پر ځای د غیرفعالۍ په توګه راڅرګندېدای شي. د کورنیو د استخدام کچه د ښځو لپاره شاوخوا 6–7% او د نارینه‌وو لپاره 83–84% راپور شوې؛ د 2024 په یاد شوي وضعیت کې 90% کورنیو اقتصادي ټکان تجربه کړی و.