Afg‘onistondagi oila

Uy xo‘jaligi a’zolari va qarindoshlar odatda bolalar, homilador yoki emizikli ayollar, keksa qarindoshlar, kasal yoki nogironligi bo‘lgan odamlarni parvarish qiladi. Qarindoshlar ko‘chirilish, migratsiya, hibs yoki o‘limdan keyin uy-joy, oziq-ovqat, transport, maktabga borish, tibbiy yordam va himoyada ham ko‘maklashishi mumkin. Jamoa oqsoqollari, Malik, Wakil-e-Guzar, Arbab, shura yoki jirga a’zolari va diniy yetakchilar ko‘pincha oilaviy nizolarni hal qilishga yordam beradi, ammo ularning vakolati turlicha va zo‘ravonlik holatlarida xavfsiz himoya bermasligi mumkin. Afg‘onistonda oilani qo‘llab-quvvatlash va parvarish uchun to‘liq umummilliy davlat xizmati mavjudligini tasdiqlovchi dalil yo‘q. Davlat idoralari, sudlar, yuridik yordam kanallari, tibbiyot muassasalari va gumanitar dasturlar turli ehtiyojlarni qoplaydi; ulardan foydalanish viloyat, xavfsizlik, mablag‘, moslik, hujjatlar va mahalliy amaliyotga bog‘liq. Yordam naqd pul, oziq-ovqat, tibbiyot, ovqatlanish, suv va sanitariya, bolalarni himoya qilish bo‘yicha ish yuritish, psixososial yordam, fuqarolik hujjatlari bo‘yicha ko‘mak va oila a’zolarini qidirishni qamrab olishi mumkin. Bu dasturlar umumbashariy huquq bermaydi va mavjudligi tez o‘zgarishi mumkin. Shaxs va fuqarolik qaydlari qarindoshlikni, vasiylikni, merosni, sayohatni va xizmatlardan foydalanishni belgilashi mumkin. Tazkira — milliy shaxsni tasdiqlovchi hujjat. Tug‘ilganlik guvohnomalari tibbiyot muassasasi yoki ro‘yxatga olish kanallari orqali berilishi mumkin, uyda tug‘ilgan bola uchun mahalliy vakillarning tasdig‘i talab qilinishi mumkin; tug‘ilganlik guvohnomasiga ariza odatda bola besh yoshga to‘lmasidan beriladi. Nikoh va o‘lim guvohnomalari ham sayohat, meros ishlarini yuritish, mulkni o‘tkazish, bank, sug‘urta, pensiya va davlat nafaqalariga dalil bo‘la oladi. Qaydlar yo‘qligi, guvohlar topilmasligi, masofa, transport xarajati va qayta-qayta borish rasmiy jarayonlarni qiyinlashtirishi mumkin. Nikoh Nikoh, mahr yoki mehr, wali, oilalarning ishtiroki va ayrim hududlarda ko‘p xotinlilikni o‘z ichiga olishi mumkin. Ro‘yxatdan o‘tmagan nikohlar qarindoshlik, vasiylik, meros, sayohat va nafaqalar bo‘yicha nizolar kabi isbotlash xavfini tug‘diradi. Rasmiy va dasturiy cheklovlarga qaramay, bolalar nikohi, majburiy nikoh, kelin puli yoki sep bosimi hamda baad jiddiy xavf bo‘lib qolmoqda. Oilani shakllantirish va oilaviy hayotga maishiy zo‘ravonlik, iqtisodiy yoki merosdan mahrum qilish, vasiylik tahdidi, bolalar mehnati, odam savdosi, qarovsizlik va ajralish ham ta’sir qiladi. Oilaning ajralishi talaq, khul' yoki sud orqali ajralishni o‘z ichiga olishi mumkin. Amaldagi qoidalar erkaklarga bir tomonlama ajralish yo‘lini beradi, ayol boshlaydigan sud ajralishini esa cheklaydi; mahr, ta’minot, vasiylik, nikohni isbotlash, maqom va merosga oid da’volar ish, sud, viloyat va qo‘llanadigan huquqiy yoki diniy tizimga bog‘liq. Adliya vazirligi, Huquq bosh boshqarmasi, sudlar, yuridik yordam xizmatlari, BMT idoralari va ixtisoslashgan tashkilotlar yordam berishi mumkin, ammo amaliy qamrov va ijro farq qiladi. Ayollar va qizlar harakatlanish, erkak vasiy yoki mahram kutilmalari, ayol xodimlar bilan uchrashish, tibbiy yordamdan foydalanish, savodxonlik, xarajat va xavfsizlik bo‘yicha qo‘shimcha to‘siqlarga duch kelishi mumkin. Zo‘ravonlikdan omon qolgan kishini avtomatik ravishda oilaviy vositachilikka yo‘naltirmaslik kerak, chunki bu xavfni oshirishi mumkin. Mavjud bo‘lsa, maxfiy va omon qolgan kishining ehtiyojlarini markazga qo‘yadigan himoya, tibbiyot, boshpana, yuridik va psixososial yo‘llanmalar xavfsizroq. Zudlik bilan xavf bo‘lsa, tegishli mahalliy himoya yoki tibbiy kanalga murojaat qilish va vaziyatni alohida baholash kerak.