ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਅਫ਼ਗਾਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪੱਕੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ 6,000 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਭਰੀਆਂ। ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ; ਤੇਪੇ ਫੁੱਲੋਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ 2,200 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੈਪਿਸ ਲਾਜ਼ੂਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਵਪਾਰਕ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਆਂਢੀ ਖੇਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬੈਕਟਰੀਆ ਅਤੇ BMAC ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਬੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਈ ਕੇਂਦਰ ਸਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸੇ ਅਕੇਮੇਨਿਡਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਲਗਭਗ 328 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੇਲਿਊਸਿਡ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਕੋ-ਬੈਕਟਰੀਆਈ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ। ਮੌਰਿਆ, ਇੰਡੋ-ਗ੍ਰੀਕ, ਸਿਥੀਅਨ ਅਤੇ ਪਾਰਥੀ ਰਾਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕਾਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਕੁਸ਼ਾਣ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਬੈਕਟਰੀਆ, ਗੰਧਾਰ, ਕਾਬੁਲ ਅਤੇ ਹੇਲਮੰਦ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ। ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਜ਼ਰਥੁਸ਼ਤ ਧਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਜਾ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਅਰਬ ਜਿੱਤਾਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਉੱਭਰੇ। ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਚੱਲੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਰਹੀ। ਸਾਮਾਨੀ, ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਗ਼ੂਰੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਨੀ, ਹੇਰਾਤ, ਬਲਖ ਅਤੇ ਕਾਬੁਲ ਵਰਗੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਲਜੂਕ, ਖ਼ਵਾਰਜ਼ਮੀ, ਮੰਗੋਲ ਅਤੇ ਤਿਮੂਰੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਬੰਧ ਬਦਲੇ। ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਮੰਗੋਲ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਤਿਮੂਰੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਹੇਰਾਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਾਕਤ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਕੇਂਦਰ ਅਕਸਰ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ, ਸਫ਼ਵੀ ਅਤੇ ਉਜ਼ਬੇਕ ਹਾਕਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਫ਼ਗਾਨ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਲਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮੀਰਵੈਸ ਹੋਤਕੀ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਤੋਂ ਹੋਤਕੀ ਵੰਸ਼ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ 1709 ਤੋਂ 1738 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ 1747 ਤੋਂ 1772 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸਾਮਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਰੇ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਕੌਮੀ-ਰਾਜ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਉਭਾਰ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਜ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ, ਸਰਹੱਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵੀ ਜੁੜੇ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਐਂਗਲੋ-ਅਫ਼ਗਾਨ ਜੰਗਾਂ 1839 ਤੋਂ 1842, 1878 ਤੋਂ 1880 ਅਤੇ 1919 ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ। ਅਬਦੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 1880 ਤੋਂ 1901 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤੇ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੌਰਾਨ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। 1893 ਦੀ ਡਿਊਰੰਡ ਰੇਖਾ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ। ਅਮਾਨੁੱਲਾਹ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 1919 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਰਾਜਤੰਤਰ 1973 ਤੱਕ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਦਾਊਦ ਦਾ ਗਣਰਾਜ ਆਇਆ, ਜੋ 1978 ਦੀ ਸੌਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਹਾਲੀਆ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ PDPA ਅਤੇ ਡੈਮੋਕ੍ਰੈਟਿਕ ਰਿਪਬਲਿਕ ਦਾ ਰਾਜ, 1979 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੋਵੀਅਤ ਦਖ਼ਲ, 1989 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਵਾਪਸੀ, ਮੁਜਾਹਿਦੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੰਘਰਸ਼, 1992 ਵਿੱਚ ਨਜੀਬੁੱਲਾਹ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ 1990ਵਿਆਂ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1996 ਵਿੱਚ ਕਾਬੁਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 2001 ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ 7 ਅਕਤੂਬਰ 2001 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 13 ਨਵੰਬਰ 2001 ਨੂੰ ਕਾਬੁਲ ਡਿੱਗਿਆ। ਬੌਨ ਦੇ ਅੰਤਰਿਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ 2004 ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਾਲਾ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਬਣਿਆ, ਜੋ 2021 ਤੱਕ ਰਿਹਾ। 15 ਅਗਸਤ 2021 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਡਿੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨੇ ਕਾਬੁਲ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਵਿਰੋਧ, ISIL-KP, ਵਿਸਥਾਪਨ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ, ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਦਾ ਗੁੰਮ ਹੋਣਾ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨਤੀਜੇ ਮੌਜੂਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। 1978 ਤੋਂ 2021 ਦੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ, ਪਰੋਕਸੀ ਜੰਗ, ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਘਰੇਲੂ ਜੰਗ ਜਾਂ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਏ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਦਰੀ, ਪਸ਼ਤੋ, ਅਰਬੀ, ਤੁਰਕੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਸਿੱਕੇ, ਪੁਰਾਤੱਤਵ, ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਰੋਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਮਿਤੀ, ਅਨੁਵਾਦ, ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਬੁਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਕੇਂਦਰ (ACKU) ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੌਮੀ ਪੁਰਾਲੇਖ (National Archives of Afghanistan) ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਵਾਲਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ; ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਕੈਟਾਲਾਗ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸੰਸਥਾ, ਸਰਕਾਰ, ਸੂਬੇ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਾਲਾਤ, ਭਾਸ਼ਾ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਿਖਤੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਫ਼ੀਸਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਮੌਖਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਖੁਦਾਈ, ਹਟਾਉਣ ਜਾਂ ਨਿਰਯਾਤ ਵਿਰੁੱਧ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਬੁਲ, ਕੰਧਾਰ, ਹੇਰਾਤ, ਬਲਖ ਜਾਂ ਮਜ਼ਾਰ, ਬਾਮਿਆਨ, ਨੰਗਰਹਾਰ, ਬਦਖ਼ਸ਼ਾਨ, ਹੇਲਮੰਦ ਅਤੇ ਘੋਰ—ਹਰੇਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਹ ਹੈ। ਬਾਮਿਆਨ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; 2001 ਵਿੱਚ ਤਾਲਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਬੁੱਧ ਦੇ ਦੋ ਬੁੱਤਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹਾਲੀਆ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਵਿਕਾਸ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਰਾਜ, ਜੀਵੰਤ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾ ਤੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਫ਼ਰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।