Таърихи Афғонистон

Кишоварзӣ ва маҳалҳои доимии аҳолинишин дар минтақаҳои Афғонистон беш аз 6 000 сол пеш ба вуҷуд омаданд. Дар асри биринҷӣ дар шимол фарҳанги шаҳрӣ рушд кард; Теппа-Фулол тақрибан ба соли 2 200 пеш аз милод нисбат дода мешавад. Лоҷувард ва дигар ашёи хом тавассути роҳҳои тиҷоратӣ ба минтақаҳои ҳамсоя мерасиданд. Бохтар ва заминаҳои БМАК нишон медиҳанд, ки рушди ибтидоӣ чанд марказ дошт. Дар аҳди бостон минтақаҳои гуногуни Афғонистон ба доираи нуфузи Ҳахоманишиён, сарзаминҳое, ки пас аз юришҳои Искандар тақрибан соли 328 пеш аз милод ба вуҷуд омаданд, ҷаҳони Селевкиён ва Подшоҳии Юнону Бохтар дохил мешуданд. Робита бо давлатҳои Маурия, Ҳиндуву Юнон, Сако ва Порт, инчунин Империяи Кӯшониён аз асри 1 то асри 3 милодӣ, Бохтар, Гандҳара, Кобул ва минтақаи Ҳилмандро ба ҳам мепайваст. Буддоия, зардуштия ва ойинҳои дигар дар таърих сабт шудаанд. Аз замони истилои арабҳо, ки дар асри 7 оғоз шуд, давлатҳои исломӣ ба вуҷуд омаданд. Исломишавӣ дар тӯли чандин аср сурат гирифт ва дар минтақаҳои гуногун фарқ мекард. Сомониён, Ғазнавиён ва Ғуриён марказҳое чун Ғазнӣ, Ҳирот, Балх ва Кобулро шакл доданд. Баъдан ҳокимони Салҷуқӣ, Хоразмшоҳӣ, Муғул ва Темурӣ робитаҳои сиёсӣ ва фарҳангиро дигар карданд. Истилои муғулҳо дар асри 13 ва Ҳирот ҳамчун маркази Темуриён нишон медиҳанд, ки меҳварҳои қудрати минтақавӣ аксар вақт аз марзҳои имрӯзаи кишвар фаротар мерафтанд. Дар давраи аввали нав ҳокимони Муғул, Сафавӣ ва Ӯзбек барои минтақаҳои гуногуни Афғонистон рақобат мекарданд. Шӯриши Мирвайс Ҳӯтак ба сулолаи Ҳӯтакӣ овард, ки аз соли 1709 то 1738 вуҷуд дошт. Аҳмадшоҳи Дурронӣ аз соли 1747 то 1772 ҳукмронӣ карда, империяеро бунёд кард, ки аз Афғонистони имрӯза хеле фаротар мерафт. Аз ин рӯ, ин давраро ба осонӣ ҳамчун пайдоиши хаттии давлати миллии муосир шарҳ додан мумкин нест. Ташаккули давлати муосир бо марказигароӣ, сиёсати марзӣ ва хушунат ҳамроҳ буд. Се Ҷанги Англияву Афғонистон солҳои 1839–1842, 1878–1880 ва 1919 рух доданд. Абдурраҳмонхон солҳои 1880–1901 ҳукмронӣ карда, ҳокимияти марказиро тақвият дод; ҳамзамон марзҳо ва хатҳои сарҳадӣ аз нав муайян шуданд. Хатти Дюранд, ки соли 1893 кашида шуд, то ҳол мавриди баҳс аст. Амонуллохон соли 1919 истиқлолият ба даст оварда, ислоҳотро оғоз кард. Монархия то соли 1973 идома ёфт; баъд ҷумҳурияти Довуд то Инқилоби Савр дар соли 1978 барқарор буд. Таърихи наздик ҳукмронии ҲДХА ва Ҷумҳурии Демократӣ, дахолати Шӯравӣ аз соли 1979, хуруҷи нерӯҳои Шӯравӣ дар соли 1989, муноқишаи муҷоҳиддин, суқути ҳукумати Наҷибуллоҳ дар соли 1992 ва ҷанги шаҳрвандии солҳои 1990-ро дар бар мегирад. Толибон моҳи сентябри соли 1996 Кобулро ишғол карда, то соли 2001 ҳукмронӣ карданд. Пас аз оғози амалиёти низомии таҳти роҳбарии ИМА дар 7 октябри 2001, Кобул 13 ноябри 2001 суқут кард. Созиши гузариши Бонн ба таъсиси Ҷумҳурии Исломӣ ва Қонуни асосии соли 2004 овард; ин низом то соли 2021 давом кард. 15 августи соли 2021 ҳукумат фурӯ пошид ва Толибон Кобулро ишғол карданд. Онҳо дар муддати кӯтоҳ тамоми кишварро таҳти назорат гирифтанд ва аз он вақт ҳокимияти амалиро ба даст доранд. Муқовимати мусаллаҳона, ДОИШ-Хуросон, оворашавӣ, осеб дидани аҳолии осоишта, нобудшавии бойгониҳо, маҳдуд кардани ҳуқуқи занону духтарон ва оқибатҳои иқтисодиву башардӯстона ҷузъи рушди таърихи имрӯзаанд. Тафсири давраи солҳои 1978–2021 ҳамчун Ҷанги сард, ҷанги ваколатӣ, инқилоб, ҷанги шаҳрвандӣ ё муноқишаи давлату ҷомеа гуногун аст. Тадқиқоти таърихӣ дар Афғонистон аз сарчашмаҳои форсӣ ва дарӣ, пашту, арабӣ, туркӣ, юнонӣ ва чинӣ, инчунин бойгониҳои мустамликавӣ ва байналмилалӣ истифода мебарад. Солномаҳо, санадҳо, тангаҳо, бостоншиносӣ, меъморӣ ва таърихи шифоҳӣ якдигарро пурра мекунанд. Барои ҳар сарчашма бояд пайдоиш, таърихгузорӣ, тарҷума, дидгоҳ ва манфиатҳои эҳтимолии сиёсӣ санҷида шаванд. Маркази Афғонистон дар Донишгоҳи Кобул (ACKU) ва бойгонии миллии Афғонистон (National Archives of Afghanistan) нуқтаҳои муҳими маълумотанд; феҳристи рақамии аввалӣ низ дастрасиро осон карда метавонад. Аммо дастрасӣ ба бойгониҳо ва маконҳои таърихӣ аз муассиса, ҳукумат, вилоят, вазъи амният, забон, ҷинсият ва лоиҳаи тадқиқотӣ вобаста аст. Иҷозати хаттӣ метавонад зарур бошад; пардохт ё муҳлати ягонаи умумимиллӣ вуҷуд надорад. Ҳифзи сарчашмаҳо ва ашё, гирифтани ризоият барои таърихи шифоҳӣ ва риояи қоидаҳои зидди ҳафриёти беиҷозат, беруновардан ва содирот зарур аст. Кобул, Қандаҳор, Ҳирот, Балх ё Мазори Шариф, Бомиён, Нангарҳор, Бадахшон, Ҳилманд ва Ғӯр ҳар кадом роҳи таърихии худро доранд. Бомиён қабатҳои таърихии буддоӣ ва исломиро ба ҳам мепайвандад; вайрон кардани ду муҷассамаи Буддо аз ҷониби Толибон дар соли 2001 ҳам воқеаи таърихи наздик ва ҳам намунаи ҳифзи мероси фарҳангии байналмилалӣ аст. Аз ин рӯ, баёнияҳои таърихӣ бояд рушди минтақавӣ, ҳокимияти сиёсӣ, анъанаҳои зинда ва ҳифзи санъату ёдгориҳоро аз ҳам ҷудо кунанд.