قانون کار در افغانستان

چارچوب رسمی، قانون کار شماره 35 سال 2007، جریده رسمی شماره 914 است. این قانون کارکنان وزارتخانه‌ها و نهادهای دولتی، آژانس‌های مشترک و خصوصی، کمیسیون‌های مستقل، سازمان‌های غیردولتی داخلی و خارجی و عموماً کارکنان اداری در بخش نظامی، پولیس و امنیت ملی را پوشش می‌دهد، هرچند ممکن است مقررات خاصی اعمال شوند. کارگران خارجی معمولاً به مجوز کار یا معرفی‌نامه نیاز دارند و باید مقررات جداگانه اتباع خارجی را رعایت کنند. آژانس‌های کاریابی خصوصی به تأیید وزارت کار و امور اجتماعی (MoLSA) نیاز دارند. کار روزمزدی غیررسمی و کار موقت اغلب حمایت عملی ضعیفی دارد یا ممکن است خارج از پوشش مؤثر باشد. قرارداد کتبی کار ممکن است مدت‌دار یا نامحدود باشد. باید مبنای قانونی، کار یا حرفه، مزد و مزایا، ساعات کار، مرخصی، محل کار یا واحد سازمانی، تاریخ امضا و مدت را ذکر کند. کارفرما، کارگر و MoLSA هرکدام نسخه جداگانه دریافت می‌کنند. قرارداد مدت‌دار معمولاً یک سال است؛ تمدید با توافق ممکن است و اگر هیچ‌یک از طرفین تا یک ماه پس از پایان مدت اقدامی نکند، قرارداد می‌تواند با همان شرایط ادامه یابد. دوره آزمایشی ممکن است تا سه ماه باشد و کارگر زیر 18 سال از طریق نماینده قانونی امضا می‌کند. تغییر قرارداد به توافق متقابل نیاز دارد و نباید حمایت را به سطحی پایین‌تر از قانون کار کاهش دهد. میانگین ساعات کار عادی نباید بیش از 40 ساعت در هفته باشد. یک ساعت وقفه نماز یا ناهار جزو ساعات کار حساب نمی‌شود و جمعه روز استراحت هفتگی است. برای کارگران 15 تا 18 ساله، کارگران باردار و افراد شاغل در کار زیرزمینی یا زیان‌آور سقف‌های کمتر اعمال می‌شود. سقف اعلام‌شده برای کارگران 15 تا 18 ساله و کارگران باردار 35 ساعت در هفته و برای کار زیرزمینی یا زیان‌بار برای سلامت 30 ساعت است. جبران اضافه‌کاری معمولاً 25 درصد بیش از نرخ ساعتی عادی و در آخر هفته یا تعطیلات رسمی 50 درصد است. کار در تعطیلات رسمی به توافق، موافقت کارفرما و دلیل ضروریِ واجد شرایط یا تداوم خدمت نیاز دارد. مرخصی تفریحی سالانه باحقوق معمولاً 20 روز است؛ برای کارگران زیر 18 سال 25 روز و برای کار زیرزمینی یا زیان‌آور 30 روز. کارگر معمولاً پس از 11 ماه مستحق مرخصی سالانه می‌شود. مرخصی اضطراری می‌تواند تا 10 روز در سال و مرخصی استعلاجی تا 20 روز در سال باشد؛ پس از پنج روز متوالی بیماری، گواهی پزشکی لازم است. مرخصی زایمان باحقوق 90 روز است و برای زایمان غیرعادی یا دوقلوها 15 روز دیگر اضافه می‌شود. مرخصی حج می‌تواند یک‌بار تا 45 روز باشد. مرخصی تفریحی استفاده‌نشده به نسبت پرداخت می‌شود. کارفرمایان برنامه مرخصی را تهیه می‌کنند و کارگران فصلی ممکن است استحقاق متناسب دریافت کنند. مزد از تاریخ قرارداد یا انتصاب آغاز می‌شود و ممکن است ماهانه، هر 15 روز، هفتگی یا بر اساس قطعه‌کاری پرداخت شود. کارفرمایان خصوصی و غیردولتی مزد را با کارگران توافق می‌کنند، اما قانون کار مقرر می‌دارد که سطح آن کمتر از حداقل قابل اعمال بر کارمندان دولت نباشد. مبلغ فعلی به افغانی در منابع اولیه بررسی‌شده تأیید نشد و نباید مبلغ قابل اتکایی فرض کرد. تبعیض مزدی ممنوع است و ممکن است کمک‌هزینه غذا یا مزایای دیگر اعمال شود. اگر برای کار در تعطیل رسمی روز جبرانی ظرف دو هفته داده نشود، دستمزد دو برابر نرخ عادی پرداخت می‌شود. در توقف واجد شرایط کار، پرداخت اعلام‌شده برای دو ماه نخست 100 درصد و در ماه‌های سوم و چهارم 50 درصد است؛ کار فصلی و روزانه مستثناست. مقررات حمایت اجتماعی چارچوب‌هایی برای معلولیت، مرگ و بازنشستگی دارند، اما دسترسی عملی پراکنده است. قانون کار تبعیض در استخدام، مزد و مزایا، شغل، آموزش و تأمین اجتماعی را ممنوع می‌کند. کارفرما در ایمنی و سلامت شغلی وظایفی دارد؛ از جمله فراهم‌کردن تجهیزات ایمنی، کمک‌های اولیه، درمان، حمل‌ونقل و هزینه‌های پزشکی آسیب‌های ناشی از کار. حادثه باید ظرف سه روز به MoLSA گزارش شود. وزارت صحت عامه و MoLSA بیماری‌های شغلی و دسته‌های کار زیان‌آور را تعیین می‌کنند. زنان و کارگران جوان از کارهای جسمانی دشوار، زیان‌بار برای سلامت و زیرزمینی منع می‌شوند و کار خطرناک کودکان زیر 18 سال ممنوع است. چارچوب 244 شغل زیان‌آور و 31 بدترین شکل کار کودک را مشخص می‌کند؛ از جمله معدن‌کاری، خشت‌سازی، کار با مواد شیمیایی، کار در ارتفاع، حمل‌ونقل خطرناک، گدایی و کار اجباری. برآورد کار در سال 2024 گزارش کرد که 22 درصد کودکان 5 تا 14 ساله مشغول کار بودند و 3.4 درصد افراد 15 تا 17 ساله در کار خطرناک فعالیت داشتند. قواعد رسمی منع تبعیض در کنار محدودیت‌های بالفعل شدید بر دسترسی زنان به کار وجود دارند. محدودیت‌ها بر بیشتر مشاغل اثر می‌گذارند؛ ممنوعیت اشتغال در سازمان‌های غیردولتی که در سال 2022 وضع شد و محدودیت کار در سازمان ملل در سال 2023 از جمله آن‌ها هستند و پس از آن، چارچوب امر به معروف و نهی از منکر 2024 محدودیت‌های بیشتر سراسری در دسترسی ایجاد کرد. بنابراین متن قانونی و توان واقعی برای گرفتن یا حفظ شغل را نمی‌توان یکسان دانست. کارگران غیررسمی، زنان و کودکان ممکن است دسترسی بسیار محدودی به حمایت مؤثر داشته باشند. کارگران و کارفرمایان می‌توانند داوطلبانه اتحادیه‌هایی به‌عنوان سازمان‌های اجتماعی تشکیل دهند و کارمندان حق اعلام‌شده عضویت دارند. تأمین مالی دولتی یا سیاسی ممنوع است. شورای عالی کار بالاترین نهاد تصمیم‌گیری در امور کار است. دستورالعمل‌های MoLSA که در سال 2025 تأیید شدند، دبیرخانه‌ای برای مسائل کار و حقوق کارگران با مشارکت نهادهایی مانند اتحادیه ملی کارمندان افغانستان، اتحادیه‌ها، آژانس‌های کاریابی خصوصی، اتاق‌ها، گروه‌های کشاورزی و مالداری و صنعتگران پیش‌بینی می‌کنند. افغانستان مقاوله‌نامه‌های ILO به شماره‌های C100، C105، C111، C138 و C182 را تصویب کرده، اما C087، C098 یا C029 را تصویب نکرده است. منابع بررسی‌شده رویه روشن چانه‌زنی جمعی یا اعتصاب را اثبات نمی‌کنند و استقلال عملی اتحادیه‌ها و آزادی آن‌ها همچنان محدود است. اختلاف‌های کارگری را می‌توان ابتدا مستقیماً میان کارفرما و کارگر مطرح کرد. سپس پرونده رسمی ممکن است به کمیسیون حل اختلاف کار سازمانی، کمیسیون عالی حل اختلاف‌های مربوط به کار و دادگاه صالح ارجاع شود. شکایت‌های انضباطی می‌توانند از کمیسیون سازمانی به کمیسیون مرکزی حل اختلاف و سپس دادگاه بروند. در صورت اخراج غیرقانونی، بازگشت به کار ممکن است. بازرسی و خدمات شکایت MoLSA مسیر اداری موازی فراهم می‌کنند. گزارش‌ها رسیدگی به 462 شکایت کارگران در نیمه نخست 2024 را ثبت کردند؛ گزارش سال 2026 نیز 50 دادخواست، 45 پرونده رسیدگی‌شده و اعاده حقوق 292 کارگر را ثبت کرد. منابع بررسی‌شده مهلت قانونی ثبت، هزینه عمومی ثبت، روند داوری یا مدت استاندارد رسیدگی را مشخص نکردند. اشتغال ممکن است با توافق دوجانبه، پایان قرارداد مدت‌دار، بازنشستگی، مرگ، ناتوانی از کار، توقف کار بیش از شش ماه، انحلال یا کاهش کارکنان، محکومیت قطعی که مانع انجام کار باشد، تخلف مکرر پس از اخطار، نپذیرفتن انتقال یا ناموفق بودن دوره آزمایشی پایان یابد. پیش از اخراج، کارفرما باید در صورت امکان کارگر را به شغلی مشابه منتقل کند. کارگر دارای قرارداد نامحدود معمولاً یک ماه اخطار کتبی می‌دهد و منابع بررسی‌شده قاعده عمومی پرداخت به‌جای اخطار را ثابت نمی‌کنند. از مرخصی باحقوق نمی‌توان برای انتقال، خاتمه یا استعفا از کار استفاده کرد، مگر اینکه سازمان منحل شود. اخراج گروهی به تأیید MoLSA نیاز دارد و تعطیلی پس از توقف طولانی کار سه ماه اخطار به MoLSA می‌خواهد. مدت‌های پایان‌خدمت گزارش‌شده در قانون کار و منابع تطبیقی عبارت‌اند از یک ماه پس از یک سال خدمت، دو ماه پس از یک تا پنج سال، چهار ماه پس از پنج تا ده سال و شش ماه پس از بیش از ده سال؛ عبارت دقیق محلی باید بررسی شود. اخراج غیرقانونی ممکن است به بازگشت به کار و پرداخت مزد و مزایای دوره اخراج بر اساس میانگین شش ماه آخر منتهی شود. ریاست بازرسی و رهنمایی کار در MoLSA قراردادها، ساعات کار، مزد، ایمنی، مرخصی، انضباط، اختلاف‌ها و مجوزهای کار را در مرکز و استان‌ها زیر نظر دارد. MoLSA بازرسی 118 نهاد در سه‌ماهه نخست 2025 را گزارش کرد که شامل 8,485 کارگر افغانستانی و ارجاع 43 کارگر خارجی برای مسائل مجوز بود؛ گزارشی در سال 2026 نیز بازرسی 470 نهاد دولتی و غیردولتی را ثبت کرد. کارگران، کارآموزان و کارفرمایان می‌توانند از خدمات شکایت استفاده کنند، اما ظرفیت اجرا، بی‌طرفی و امنیت شخصی ممکن است متفاوت باشد. برای شکایت یا مجوز، هزینه عمومی، مهلت قانونی یا زمان رسیدگی استاندارد قابل اتکایی تعیین نشد. بنابراین اثر عملی حق قانونی به شکل اشتغال، مدارک، نهاد مسئول، دسترسی محلی و امنیت استفاده از روند موجود بستگی دارد.