افغانستان ۾ محنت جو قانون

رسمي دائرو محنت جو قانون نمبر 35/2007، سرڪاري گزيٽ نمبر 914 آهي. اهو وزارتن ۽ سرڪاري ادارن، گڏيل ۽ خانگي ايجنسين، آزاد ڪميشنن، مقامي ۽ پرڏيهي غير سرڪاري تنظيمن جي مزدورن ۽ عام طور فوج، پوليس ۽ قومي سلامتيءَ جي شعبي جي انتظامي عملي تي لاڳو ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ خاص ضابطا لاڳو ٿي سگهن ٿا. پرڏيهي مزدورن کي عام طور ڪم پرمٽ يا تعارفي خط گهربل آهي ۽ کين پرڏيهي شهرين بابت الڳ ضابطا مڃڻا پون ٿا. خانگي روزگار ايجنسين کي محنت ۽ سماجي معاملن واري وزارت (MoLSA) جي منظوري گهربل آهي. غير رسمي ڏهاڙي ۽ عارضي ڪم لاءِ عملي تحفظ اڪثر ڪمزور آهي يا اثرائتي دائري کان ٻاهر ٿي سگهي ٿو. لکيل روزگار معاهدو مقرر يا اڻمقرر مدت لاءِ ٿي سگهي ٿو. ان ۾ قانوني بنياد، ڪم يا پيشو، پگهار ۽ الائونس، ڪم جا ڪلاڪ، موڪل، ڪم جي جاءِ يا تنظيمي يونٽ، صحيح ڪرڻ جي تاريخ ۽ مدت ڄاڻايل هجي. ملازم، مزدور ۽ MoLSA کي الڳ ڪاپيون ملن ٿيون. مقرر مدت جو معاهدو عام طور هڪ سال هلندو آهي؛ باهمي اتفاق سان وڌائي سگهجي ٿو، ۽ مدت ختم ٿيڻ کان هڪ مهيني اندر ڪو به ڌر قدم نه کڻي ته معاهدو ساڳين شرطن تي جاري رهي سگهي ٿو. آزمائشي مدت ٽن مهينن تائين ٿي سگهي ٿي، ۽ 18 سالن کان گهٽ مزدور قانوني نمائندي وسيلي صحيح ڪري ٿو. معاهدي جي تبديلي لاءِ گڏيل اتفاق گهربل آهي ۽ اها محنت جي قانون کان گهٽ تحفظ نٿي ڏئي سگهي. عام ڪم جو وقت هفتي ۾ سراسري طور 40 ڪلاڪن کان وڌيڪ نه هجي. هڪ ڪلاڪ نماز يا مانيءَ جو وقفو ڪم جي وقت ۾ شامل ناهي، ۽ جمعو هفتيوار آرام جو ڏينهن آهي. 15 کان 18 سالن جي مزدورن، حامله مزدورن ۽ زير زمين يا نقصانڪار ڪم ڪندڙن لاءِ گهٽ حدون آهن. ڄاڻايل حدون 15 کان 18 سالن جي مزدورن ۽ حامله مزدورن لاءِ هفتي ۾ 35 ڪلاڪ، ۽ زير زمين يا صحت کي نقصانڪار ڪم لاءِ 30 ڪلاڪ آهن. اضافي ڪم جو معاوضو عام ڪلاڪ جي اجرت کان عام طور 25 سيڪڙو وڌيڪ ۽ هفتي جي موڪل يا سرڪاري موڪل تي 50 سيڪڙو وڌيڪ آهي. سرڪاري موڪل تي ڪم لاءِ اتفاق، ملازم جي منظوري ۽ هنگامي يا لڳاتار خدمت جو جائز سبب گهربل آهي. سالياني پگهاردار تفريحي موڪل عام طور 20 ڏينهن آهي، 18 سالن کان گهٽ عمر وارن لاءِ 25 ڏينهن ۽ زير زمين يا نقصانڪار ڪم ڪندڙن لاءِ 30 ڏينهن. مزدور عام طور 11 مهينن کان پوءِ سالياني موڪل جو حق حاصل ڪري ٿو. هنگامي موڪل سال ۾ 10 ڏينهن تائين ۽ بيماريءَ جي موڪل 20 ڏينهن تائين ٿي سگهي ٿي؛ لڳاتار پنج ڏينهن جي بيماريءَ کان پوءِ طبي سرٽيفڪيٽ گهربل آهي. پگهاردار زچگي موڪل 90 ڏينهن آهي، ۽ غير معمولي ولادت يا جاڙن ٻارن لاءِ وڌيڪ 15 ڏينهن. زيارت جي موڪل هڪ ڀيرو 45 ڏينهن تائين ٿي سگهي ٿي. استعمال نه ڪيل تفريحي موڪل جو تناسبي معاوضو ملي ٿو. ملازم موڪلن جا شيڊيول تيار ڪن ٿا، جڏهن ته موسمي مزدورن کي تناسبي حق ملي سگهن ٿا. پگهار معاهدي يا مقرريءَ جي تاريخ کان شروع ٿئي ٿي ۽ ماهوار، هر 15 ڏينهن، هفتيوار يا ڪم جي مقدار موجب ڏئي سگهجي ٿي. خانگي ۽ غير سرڪاري ملازم مزدورن سان پگهار تي اتفاق ڪن ٿا، پر محنت جو قانون چوي ٿو ته اها سرڪاري ملازمن لاءِ لاڳو گهٽ ۾ گهٽ سطح کان گهٽ نه هجي. نظرثاني ڪيل بنيادي مواد ۾ موجوده افغان افغاني رقم جي تصديق نه ٿي، تنهنڪري ڪنهن به رقم تي ڀروسو نه ڪرڻ گهرجي. پگهار ۾ امتيازي فرق منع آهي، ۽ کاڌي جو الائونس يا ٻيا اضافا لاڳو ٿي سگهن ٿا. جيڪڏهن ٻن هفتن اندر متبادل ڏينهن جي موڪل نه ڏني وڃي ته سرڪاري موڪل تي ڪم جو معاوضو عام شرح کان ٻيڻو آهي. اهل ڪم بند ٿيڻ دوران ڄاڻايل ادائيگي پهرين ٻن مهينن لاءِ 100 سيڪڙو ۽ ٽئين ۽ چوٿين مهينن ۾ 50 سيڪڙو آهي؛ موسمي ۽ ڏهاڙي ڪم ان مان خارج آهن. سماجي تحفظ جي ضابطن ۾ معذوري، موت ۽ رٽائرمينٽ جا دائرا آهن، پر عملي پهچ ورهايل آهي. محنت جو قانون ڀرتي، پگهار ۽ الائونس، پيشو، تربيت ۽ سماجي تحفظ ۾ امتيازي سلوڪ منع ڪري ٿو. ملازمن تي پيشه ورانه حفاظت ۽ صحت بابت فرض آهن، جن ۾ حفاظتي سامان، پهرين امداد، علاج، ٽرانسپورٽ ۽ ڪم سان لاڳاپيل نقصان جا طبي خرچ شامل آهن. واقعي جي اطلاع ٽن ڏينهن اندر MoLSA کي ڏيڻ گهرجي. صحت واري وزارت ۽ MoLSA پيشه ورانه بيمارين ۽ نقصانڪار ڪم جي قسمن جي نشاندهي ڪن ٿا. عورتن ۽ نوجوان مزدورن لاءِ جسماني طور سخت، صحت کي نقصانڪار ۽ زير زمين ڪم تي پابنديون آهن، جڏهن ته 18 سالن کان گهٽ ٻارن جو خطرناڪ ڪم منع آهي. دائري ۾ 244 نقصانڪار پيشا ۽ ٻارن جي مزدوريءَ جون 31 بدترين صورتون ڄاڻايل آهن، جن ۾ کاڻڪني، سرون ٺاهڻ، ڪيميائي ڪم، اوچائيءَ تي ڪم، خطرناڪ ٽرانسپورٽ، ڀيڪ ۽ قرضي جبري مزدوري شامل آهن. 2024 جي محنتي اندازي ۾ ٻڌايو ويو ته 5 کان 14 سالن جي ٻارن مان 22 سيڪڙو ڪم ڪري رهيا هئا ۽ 15 کان 17 سالن جي ٻارن مان 3.4 سيڪڙو خطرناڪ ڪم ۾ هئا. رسمي عدم امتياز جا ضابطا عورتن جي روزگار تائين سخت عملي پابندين سان گڏ موجود آهن. پابنديون گهڻن عهدن تي اثر وجهن ٿيون، انهن ۾ 2022 ۾ لاڳو ٿيل اين جي او روزگار تي پابندي ۽ 2023 ۾ گڏيل قومن جي ڪم تي لڳل پابنديون شامل آهن، جن کان پوءِ 2024 جي PVPV دائري تحت ملڪ گير پهچ تي وڌيڪ پابنديون آيون. تنهنڪري قانوني متن ۽ ڪم حاصل يا برقرار رکڻ جي حقيقي سگهه کي هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. غير رسمي مزدورن، عورتن ۽ ٻارن کي اثرائتي تحفظ تائين خاص طور محدود پهچ ٿي سگهي ٿي. مزدور ۽ ملازم سماجي تنظيمن طور رضاڪارانه يونينون ٺاهي سگهن ٿا، ۽ ملازمن کي شامل ٿيڻ جو ڄاڻايل حق آهي. سرڪاري يا سياسي مالي مدد منع آهي. هاءِ ليبر ڪائونسل مزدوري معاملن بابت سڀ کان مٿانهون فيصلائتو ادارو آهي. 2025 ۾ منظور ڪيل MoLSA هدايتون محنت جي مسئلن ۽ مزدورن جي حقن بابت سيڪريٽريٽ جو بندوبست ڪن ٿيون، جنهن ۾ نيشنل يونين آف افغانستان ايمپلائيز، يونينون، خانگي روزگار ايجنسيون، چيمبر، زراعت ۽ چوپائي مال جا گروپ، ۽ ڪاريگر شامل ٿي سگهن ٿا. افغانستان ILO جي معاهدن C100، C105، C111، C138 ۽ C182 جي توثيق ڪئي آهي، پر C087، C098 يا C029 جي ناهي. نظرثاني ڪيل ذريعا اجتماعي ڳالهين يا هڙتال جي طريقي جي واضح تصديق نٿا ڪن، ۽ عملي يونين آزادي ۽ خودمختياري محدود آهي. محنت جا تڪرار پهرين ملازم ۽ مزدور جي وچ ۾ سڌي ڳالهه ٻولهه وسيلي طئي ٿي سگهن ٿا. پوءِ رسمي ڪيس اداري جي محنتي تڪرار حل ڪميشن، ڪم سان لاڳاپيل تڪرارن جي حل واري هاءِ ڪميشن ۽ مجاز عدالت ڏانهن وڃي سگهي ٿو. تاديبي شڪايتون اداري جي ڪميشن، مرڪزي تڪرار حل ڪميشن ۽ پوءِ عدالت ڏانهن وڃي سگهن ٿيون. غير قانوني برطرفي کان پوءِ ٻيهر نوڪري ڏيڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو. MoLSA جي جاچ ۽ شڪايت واري سروس الڳ انتظامي رستو ڏئي ٿي. رپورٽن موجب 2024 جي پهرين اڌ ۾ مزدورن جون 462 شڪايتون حل ڪيون ويون؛ 2026 جي رپورٽ ۾ 50 درخواستون، 45 سنڀاليل ڪيس ۽ 292 مزدورن جا بحال ٿيل حق ڄاڻايا ويا. نظرثاني ڪيل مواد ۾ قانوني آخري تاريخ، عام درخواست فيس، ثالثيءَ جو طريقو يا معياري مدت مقرر نه هئي. روزگار باهمي اتفاق، مقرر مدت ختم ٿيڻ، رٽائرمينٽ، موت، ڪم ڪرڻ کان معذور ڪندڙ حالت، ڇهن مهينن کان وڌيڪ ڪم بند ٿيڻ، اداري جي خاتمي يا عملي ۾ گهٽتائي، آخري سزا جيڪا ڪم روڪي، ڊيڄارڻ کان پوءِ بار بار ڀڃڪڙي، ٻيهر مقرريءَ کان انڪار يا ناڪام آزمائش سبب ختم ٿي سگهي ٿو. برطرفي کان اڳ، جتي ممڪن هجي ملازم کي ساڳئي نوعيت جي نوڪريءَ تي منتقل ڪرڻ گهرجي. اڻمقرر مدت وارو مزدور عام طور هڪ مهينو اڳ لکيل اطلاع ڏئي ٿو، ۽ نظرثاني ڪيل ذريعا اطلاع بدران پئسا ڏيڻ جو عام ضابطو ثابت نٿا ڪن. اداري جي ختم ٿيڻ کانسواءِ پگهاردار موڪل کي بدلي، برطرفي يا استعيفيٰ لاءِ استعمال نٿو ڪري سگهجي. عملي جي اجتماعي برطرفي لاءِ MoLSA جي منظوري گهربل آهي؛ ڊگهي بندش کان پوءِ اداري کي بند ڪرڻ لاءِ MoLSA کي ٽي مهينا اڳ اطلاع ڏجي. محنت جي قانون ۽ تقابلي مواد ۾ ڄاڻايل ڏنڊ هڪ سال خدمت کان پوءِ هڪ مهينو، هڪ کان پنج سالن کان پوءِ ٻه مهينا، پنج کان ڏهن سالن کان پوءِ چار مهينا ۽ ڏهن سالن کان وڌيڪ کان پوءِ ڇهه مهينا آهن؛ مقامي صحيح لفظن جي جاچ ضروري آهي. غير قانوني برطرفيءَ سان ٻيهر نوڪري ڏيڻ ۽ برطرفي واري مدي جي پگهار ۽ فائدن جو حق ٿي سگهي ٿو، جيڪو گذريل ڇهن مهينن جي سراسري بنياد تي ڳڻيو وڃي ٿو. MoLSA اندر محنت جي جاچ ۽ رهنمائيءَ جو ڊائريڪٽوريٽ مرڪز ۽ صوبن ۾ معاهدن، ڪم جي ڪلاڪن، پگهارن، حفاظت، موڪل، نظم و ضبط، تڪرارن ۽ ڪم پرمٽن جي نگراني ڪري ٿو. MoLSA ٻڌايو ته 2025 جي پهرين ٽه ماهي ۾ 118 ادارن جي جاچ ڪئي وئي، جنهن ۾ 8,485 افغان مزدور شامل هئا ۽ پرمٽ جي معاملن لاءِ 43 پرڏيهي مزدور حوالي ڪيا ويا؛ 2026 جي رپورٽ ۾ 470 سرڪاري ۽ غير سرڪاري ادارن جي جاچ ڄاڻائي وئي. مزدور، تربيت وٺندڙ ۽ ملازم شڪايت جون خدمتون استعمال ڪري سگهن ٿا، پر عملدرآمد جي گنجائش، غيرجانبداري ۽ ذاتي حفاظت مختلف ٿي سگهي ٿي. شڪايت يا پرمٽ لاءِ عام فيس، قانوني آخري تاريخ يا معياري ڪارروائي وقت جو قابل اعتماد ثبوت ناهي. تنهنڪري قانوني حق جو عملي اثر روزگار جي قسم، دستاويزن، ذميوار اداري، مقامي پهچ ۽ موجود طريقيڪار جي استعمال جي سلامتي تي دارومدار رکي ٿو.