په افغانستان کې رسنۍ

په افغانستان کې مطبوعات، خپرونې او ژورنالېزم شته، خو په ټوټه‌ټوټه او ځپونکي چاپېریال کې فعالیت کوي. رسمي حقوقي چوکاټ او اوسنی بالفعل عمل په باوري توګه یو شان حقونه یا کړنلارې نه برابروي. شرایط د کابل او نورو ښاري سیمو، ولایتي مرکزونو او کلیوالو یا لېرې پرتو ځایونو ترمنځ هم ډېر توپیر لري. په عامه رسنیو کې دري او پښتو غالبې دي، خو سیمه‌ییز راپورونه او غیررسمي شریکونه ډېری وخت د کمزورې نښلونې، محدودې برېښنا، ټیټ سواد یا د محلي خدمتونو د نشتوالي تشه ډکوي. د ۲۰۰۶ کال د ډله‌ییزو رسنیو قانون د فکر او وینا ازادي، د معلوماتو د لټولو، ترلاسه کولو او خپرولو حق، او د سرچینو محرمیت یادوي، مګر د محکمې په حکم کې استثنا شته. چاپي رسنۍ باید ثبت شي. راډیو او ټلوېزیون عموماً جواز او فریکونسۍ غواړي، او امتیاز لرونکی او د ادارې مشر مشخص مسؤلیتونه لري. د رسمي چوکاټ له مخې شکایتونه د رسنیو د ارزونې کمېسیون او بیا محکمې ته تلای شي. د اطلاعاتو او کلتور وزارت د عامه رسنیو قانون، معلوماتو ته د لاسرسي قانون او د چاپ‌حق قانون اړوند مواد هم خپروي. د طالبانو د بالفعل نظام لاندې د دغو مقرراتو عملي ځواک نامعلوم دی، په ځانګړې توګه د انتقاد، لاریونونو، د ښځو حقونو، امنیت، اقتصادي وضعیت او زده‌کړې په اړه. د اطلاعاتو او کلتور وزارت، چې عموماً MoIC بلل کېږي، د رسنیو پالیسي، جوازونو، خپرونو او اړوندې ادارې چارې سمبالوي. د خپرونو معینیت او د ولایتونو د اطلاعاتو او کلتور ریاستونه ورته دندې لري. پر رسنیو اغېز لرونکي نور بنسټونه د طالبانو د رسنیو د سرغړونو کمېسیون، د افغانستان راډیو ټلوېزیون یا RTA، د باختر خبري اژانس، د مخابراتو او معلوماتي ټکنالوژۍ وزارت، د افغانستان د مخابراتي خدمتونو د تنظیم اداره، د استخباراتو عمومي ریاست، او د امربالمعروف او نهی عن‌المنکر وزارت دي. RTA د MoIC تر چتر لاندې ملي دولتي راډیو او ټلوېزیون دی. د شته شواهدو له مخې، په افغانستان کې خپلواک او اغېزمن د رسنیو تنظیموونکی، ملي محتسب یا د ژورنالېستانو د ساتنې او شکایت باوري نظام نشته. ژورنالېستان او د رسنیو کارکوونکي له نامعلومو قواعدو، مخکیني سانسور، ځان‌سانسورۍ، له بهرنیو یا د کډوالۍ له رسنیو سره تړلي فشار، پوښتنو، نیولو، تاوتریخوالي او مالي یا اداري بندیزونو سره مخ دي. ژوندۍ سیاسي خپرүүлэг او ځینې سیاسي یا اقتصادي پروګرامونه محدود شوي دي. د مرکې ګډونوال ښايي مخکینۍ منظوري ته اړتیا ولري. د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې د ۲۰۲۴ کال د سپتمبر تر ۳۰مې، یوناما او د ملګرو ملتونو د بشري حقونو عالي کمېشنرۍ ۳۳۶ ژورنالېستان او د رسنیو کارکوونکي د سرغړونو له امله اغېزمن ثبت کړل: ۲۵۶ خپل‌سري نیونې یا توقیفونه، ۱۳۰ د شکنجې یا ناوړه چلند پېښې، او ۷۵ ګواښونه یا ډارونې. د افغانستان د ژورنالېستانو او رسنیو مرکز د ۱۴۰۴ لمریز کال، چې د ۲۰۲۵ کال د مارچ له ۱۸مې د ۲۰۲۶ کال د مارچ تر ۱۷مې و، لږ تر لږه د ۲۰۷ سرغړونو راپور ورکړ. ښځې د حجاب او مخ پټولو، د محرم، ترانسپورټ، ساحوي کار او عامه څرګندېدو په اړه له اضافي محدودیتونو سره مخ دي. د ښځو غږونه او په خبري غونډو کې ګډون کله ناکله بند شوي دي. یونسکو په ۲۰۲۵ کال کې راپور ورکړ چې له ۸۰٪ څخه ډېرو ښځینه ژورنالېستانو خپلې دندې له لاسه ورکړې وې. خطرونه د جنسیت، موضوع او عامه څرګندتیا له مخې بدلېږي؛ نو عامه څرګندېدل یا خپرونه د خوندیتوب ثبوت مه ګڼئ. خپرونې لا هم د خبرونو او تفریح مهمه عملي سرچینه ده. د ۲۰۲۵ کال په فبرورۍ کې MoIC د ۴۷۰ فعالو رسنیو خبر ورکړ: ۸۴ ټلوېزیوني شبکې، ۲۷۳ راډیوګانې، ۵۷ خبري اژانسونه او ۵۲ چاپي رسنۍ. دغه شمېرې د ادارې له خوا اعلان شوې او خپلواکه ارزونه یې نه ده شوې. خصوصي راډیو او ټلوېزیون د RTA ترڅنګ فعالیت کوي، خو د جواز، منځپانګې کنټرول او تړل کېدو له خطرونو سره مخ دي. راډیو هلته په ځانګړې توګه ګټوره ده چې برېښنا، انټرنېټ، د وسیلې مالکیت، سواد یا د پېر توان نورې رسنۍ محدودوي. د ښځو له خوا اداره کېدونکې راډیو پروژې هلته د عملي او نسبتاً خوندي چینل په توګه کار کولای شي چې مستقیم عامه ګډون محدود وي. د خپلواک محلي خپرنیز خدمت بدیل یا په ټول هېواد کې د ثابت خپرنیز تضمین په اړه باوري مستندات نشته. خلک د سپوږمکۍ ټلوېزیون، انلاین ویډیو، یوټیوب او ټولنیزې شبکې هغه وخت کاروي چې سرعت، برېښنا، وسایل، انټرنېټي چمتوکوونکي او د تادیې لارې اجازه ورکړي. د شته ملګرو ملتونو راپور له مخې، د ۲۰۲۲ کال راهیسې د یوټیوب منځپانګه‌جوړوونکي جواز ته اړتیا لري؛ د درېیو کلونو لپاره ۴۰۰۰ AFN فیس او ۱۰۰۰۰ AFN تضمین راپور شوی. اوسني فیسونه او پلي کېدل په سیمه کې وپوښتئ، ځکه اداري عمل بدلېدای شي. ټولنیزو رسنیو ته لاسرسی بې‌ثباته دی او قانوني او شخصي خطرونه لري. ټیک‌ټاک او د PUBG څوګډونواله لوبه د ۲۰۲۲ کال د اپرېل په ۲۱مه منع شوې. د فېسبوک محدودیتونه اعلان شوي او د ۲۰۲۵ کال په اکتوبر کې پر انسټاګرام، فېسبوک او سناپ‌چټ د محدودیتونو مستند راپورونه ورکړل شوي دي. ان که پلاتفورم له تخنیکي پلوه پرانیستی وي، د حسابونو څارنه، د استخباراتو عمومي ریاست یا د اخلاقو د پولیسو پام، د شخصي معلوماتو افشا کول، نیول او ځان‌سانسوري پر کارولو اغېز کولای شي. د پلاتفورم د محدودیت یا د رسنیو اړوند امنیتي اقدام لپاره خپلواک استیناف یا جبران باوري بنسټ نشته. VPN یا بله د بندیز د تېرېدو لاره خوندي یا له حقوقي پلوه د باور وړ حل نه دی. د نښلونې پرې کېدل خبرونه، انلاین ویډیو، بېړنۍ اړیکه او عامه ګډون په یوه وخت اغېزمنولای شي. Access Now په ۲۰۲۵ کال کې د څلورو پرېکونونو راپور ورکړ چې په سیمه‌ییزه یا ملي کچه یې تر ۴۳ میلیونو ډېر کسان اغېزمن کړل. په دې کې انټرنېټ، ټیلیفون، ډیجیټلي اړیکه، فایبر او وای‌فای ګډوډي، او ملي تورتم شامل وو. کلیوالي او بېوزله ټولنې عموماً د ښاري کاروونکو په پرتله کمزوری لاسرسی لري. واقعي لګښتونه کېدای شي وسیله، برېښنا، موبایلي ډاټا، وای‌فای یا فایبر، ترانسپورټ، جواز، تضمین او اختیاري ګډون وي. چمتوکوونکي، تعرفې، د جواز لګښتونه، وروستۍ نېټې او ولایتي پلي کېدل یو شان یا په منظم ډول مستند نه دي. د ځوانانو رسنیو ته لاسرسی د عمر، جنسیت، استوګنې، عاید، برېښنا، سواد، وسایلو او شبکې د پوښښ له مخې توپیر لري. نجونې او ښځې ښايي د زده‌کړې، کار او تګ راتګ د محدودیتونو له امله پر راډیو، سپوږمکۍ ټلوېزیون او انلاین زده‌کړیزو رسنیو ډېرې تکیه وکړي. بېګم راډیو، بېګم ټلوېزیون او تبسم د ښځو او نجونو لپاره مستند عملي بدیلونه دي. د شته څېړنې له مخې، افغانستان د ماشومانو او ځوانانو د رسنیو د ساتنې یو واحد، په خپلواکه توګه پلي کېدونکی ملي چوکاټ نه لري. کله چې ماشومان په راپور یا انلاین منځپانګه کې ښکاري، د یونیسف لارښوونه د هویت، کرامت او شرایطو ساتنه، باخبره رضایت او د مخنیوي وړ زیانونو مخنیوی غواړي. د ټیلیفون له لارې ګډون، ټولنیزه راډیو، سیمه‌ییز راپورونه، د مطبوعاتو ټولنې، ډیجیټلي خپرونې او د خلکو نظرونه لا هم د ګډون لارې دي، خو سانسور، څارنه، د تګ راتګ محدودیتونه، جنسیتي قواعد، نیول او تاوتریخوالی د دې لارو خوندي کارول سخت محدودوي. د سرچینو او ګډونوالو د هویت، مېټاډاټا، د اړیکې طریقو او د وسایلو د جلا کولو په اړه ځانګړې پاملرنه وکړئ. دلته بیان شوي شرایط د ۲۰۲۶ کال د سپتمبر د ۴مې څېړل شوي معلومات دي؛ محلي حکمونه، د پلاتفورم لاسرسی، د شبکې شتون او پلي کېدل ژر بدلېدای شي.