طبیعت په افغانستان کې

افغانستان اته بایوجغرافیایي ولایتونه او پنځلس ایکورېجنونه لري؛ د ملي ژوو تنوع په پېژندپاڼه کې څلور یې له جدي ګواښ سره مخ یا له منځه تلونکي، او اته زیان‌منونکي بلل شوي. د ځنګل او بوټو پوښښ شاوخوا 1.78 میلیونه هکتاره اټکل شوی، په داسې حال کې چې نورې زېرمدودې د ځنګل پوښښ نږدې 1.9% ښيي؛ شمېرې ځکه توپیر لري چې تعریفونه او د څارنې کلونه یو شان نه دي. څړځایونه شاوخوا 30.2 میلیونه هکتاره، یا د هېواد 47% پوښي او د مالدارۍ د خوراک نږدې 75–80% برابروي. دا ځایونه د وحشي ژوو استوګنځای، سون، درملیز بوټي او نور طبیعي محصولات هم برابروي؛ حالت یې پر تخریب، ځمکنۍ اوبو، سیندونو او د کرنې او مالدارۍ د معیشت پر مقاومت اغېز کوي. د افغانستان طبیعي چاپېریالونه د هندوکش او پامیر غرونه، هوارې ځمکې، وچې او نیمه وچې دښتې، الپایني سټېپونه، څړځایونه، د سیندونو درې، یخچالونه، ځنګلونه او ونې‌لرونکې سیمې، جهیلونه او لمدې ځمکې رانغاړي. څړځایونه له شاړو ځمکو سره د خاورې شاوخوا 75% پوښي او پراخ څړ پرې کېږي. په وچ اقلیم کې لمدې ځمکې لږې دي، خو د ژوو او بوټو د تنوع ارزښت یې لوړ دی. د کابل ترڅنګ د کول حشمت خان شاوخوا 1.91 مربع کیلومتره موسمي جهیل دی. بند امیر په شاوخوا 2,900 مترو کې شپږ تراورټین جهیلونه لري او د طبیعت ګرځندوی مهم ځای دی. د دې څېړنې لپاره کارول شوي اوسني رامسر نوملړ کې افغانستان ونه موندل شو؛ نو د افغانستان لپاره ملي رامسر حیثیت نه دی تایید شوی. نږدې د هامون رامسر سیمې په ایران کې دي او په اتومات ډول افغان خاوره نه رانغاړي. Protected Planet او د خوندي سیمو نړیواله زېرمه د 2026 په اګست کې پنځلس خوندي سیمې، د مدیریت د اغېزمنتیا دوه ارزونې او هېڅ OECM، یعنې د سیمې پر بنسټ د ساتنې نورې اغېزمنې کړنلارې، ثبت کړې. دا نړیوال ثبت یوازې په خپله د ملي جریدې یا قانوناً تایید شوې پولې ثبوت نه دی. افغان چاپېریالي سرچینې د بند امیر ملي پارک، له لوی او واړه پامیر د وحشي ژوو زېرمو سره د واخان ملي پارک، شاه فولادي طبیعي منظره، د بامیان لوړه هواره ځمکه، د کول حشمت خان د اوبو مرغانو پناهځای او د تیګرمَنسو د وحشي ژوو زېرمه یادوي. نوملړونه توپیر لري؛ د هر ځای اوسنی حالت او پولې ځانګړي تایید ته اړتیا لري. د واخان، بند امیر، کول حشمت خان او شاه فولادي لپاره د مدیریت پلانونه راپور شوي دي. د پالیسۍ هدف تر 2030 پورې د لږ تر لږه 10% ځمکې خوندي کول دي، خو دا هدف نه ښيي چې سیمه لا دمخه خوندي شوې ده. د چاپېریال ساتنې ملي اداره، چې NEPA بلل کېږي، چاپېریالي چارې تنظیموي او ملي پالیسي همغږي کوي. د طبیعي میراث ریاست یې د خوندي سیمو، ژوو تنوع، وحشي ژوو، لمدو ځمکو او پارکونو چارې سمبالوي. د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزارت د ځنګلونو، څړځایونو او اړوندو طبیعي سرچینو چارې رانغاړي. ولایتي NEPA دفترونه، سیمه‌ییزې کمېټې، د ټولنې پرمختیا شوراګانې، د وحشي ژوو د ساتنې ټولنې، د ځنګل‌ساتنې ټولنې او د څړځایونو د مدیریت ټولنې هم پر مدیریت اغېز کولای شي. د واخي او قرغیز ټولنې، کوچي مالداران او نورې سیمه‌ییزې ټولنې دودیز څړ، راټولول او سیمه‌ییز ایکولوژیک پوهه له رسمي او ټولنیزو پروګرامونو سره зэрэг کاروي. د اوسېدونکو او لیدونکو لاسرسی د ټول هېواد لپاره د تایید شوي واحد جواز، بکینګ، فیس یا موسمي نظام له مخې نه تنظیمېږي. د طبیعت ګرځندوی په ځانګړي ډول له بند امیر، بامیان او واخان سره تړاو لري، خو لارې، امنیت او د ځای اجازه له سیمې سره توپیر لري. د اطلاعاتو او کلتور وزارت د 2026 په مارچ کې د کوچني اختر پر مهال طبیعي او تفریحي ځایونو ته شاوخوا 2.3 میلیونه کورني او نړیوال لیدنې راپور کړې؛ دا د غوښتنې عمومي نښه ده، نه د هر ځای د لیدونکو حساب شوی شمېر. وچکالي، سېلابونه، ناڅاپي سېلابونه، تخریب، ښوېدنې، واورې ښوېدنې، د واورې ویلې کېدو او یخچالونو د جریان بدلون، او د ځمکنۍ اوبو بدلونونه څړځایونو، ځنګلونو، لمدو ځمکو او استوګنځایونو ته زیان رسولای شي. د ناورین خبرداری او بېړنی غبرګون جلا خدمتونه دي؛ پر طبیعت یې اغېزې د همدې موضوع برخه ده. د خوندي نوعو په معلوماتو کې د NEPA له خوا راپور شوي 149 ټکسونونه شامل دي: 76 تي‌لرونکي، 57 مرغان، اته بوټي، څلور خزندګان، دوه کبان، یو حشره او یو دوه‌ژوندی. لومړیتوب لرونکي نوعې واورین پړانګ، مارکوپولو پسه، مارخور، اوریال، ایبکس، نسواري خرس، آسیایي تور خرس، پالاس پیشو، ساکر باز او کډوال اوبو مرغان دي. د ژوو تنوع شپږم ملي راپور کې په نړیواله کچه ګواښ سره مخ 39 نوعې او اته ګواښمن فرعي ډولونه پېژندل شوي، خو ملي شمېرې نیمګړې یا زړې دي؛ نو له دې اسنادو د ټول هېواد د اوسني نفوس شمېر نه شي اخیستل کېدای. ناقانونه ښکار، راټولول او د وحشي ژوو سوداګري د ساتنې اندېښنې بلل شوې؛ د اوسني پلي کېدو جزئیات او د عمومي ښکار هر ډول بندیز باید د نافذ قانون او د ځای د قواعدو له مخې تایید شي. د چاپېریالي زده‌کړې په برخه کې ولایتي عامه پوهاوی، د ښوونځي پروګرامونه او ټولنیز مواد شامل دي، خو په ټول هېواد کې د طبیعت یو درسي نصاب، د پارک لارښود د اعتبار لاره او د عامه څېړنې عمومي لاسرسی نه دي تایید شوي. د طبیعت مدیریت ملي مقررات له سیمه‌ییزو کړنو سره یوځای کوي؛ د ساتنې اقدامات لکه نوبتي څړ یا بیارغونه لنډمهاله محدودیتونه، څارنیز کار او د فرصت لګښتونه د کاروونکو لپاره رامنځته کولای شي.