افغانستان ۾ رهائشي ماحول

افغانستان ۾ رهائشي ماحول لاءِ ملڪ گير هڪڙو گڏيل خدمتي پيڪيج موجود ناهي. شهري منصوبابندي ۽ ڍانچي جي بنيادي ذميواري وزارتِ شهري ترقي ۽ رهائش تي آهي. ميونسپلٽيون ۽ شهر انتظاميا، دريءَ ۾ شَروالي (شاروالی) سڏجن ٿيون، ڪچرو، نيڪال، پارڪ، واڪ پٽيون ۽ عوامي جڳهيون سنڀالين ٿيون. قومي ماحولياتي تحفظ واري ايجنسي ماحولياتي ضابطن، نگراني، اجازتن ۽ هوا، پاڻي، شور ۽ ڪچري جي قاعدن جي ذميوار آهي. شهري پاڻي فراهمي ۽ گندي پاڻيءَ جي رياستي ڪارپوريشن شهري پاڻي ۽ نيڪال جي خدمتن تي ڪم ڪري ٿي. غيرسرڪاري ۽ گڏيل قومن جون تنظيمون اڪثر منصوبن ۽ ڊونر جي مالي مدد سان انهن ڍانچن ۾ اضافو ڪن ٿيون. ڪابل، ٻين شهرن، غيررسمي آبادين ۽ ٻهراڙيءَ ۾ حالتون گهڻو مختلف آهن. تيز شهري واڌ سبب 2008ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ ڪابل جو ٺهيل شهري علائقو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو وڌيو. 2024ع ۾ لڳ ڀڳ 11.4 ملين ماڻهو شهري علائقن ۾ رهندا هئا، جيڪو ڪل آباديءَ جي 27 سيڪڙو کان وڌيڪ هو. ان سان گڏ پاڻي، گندي پاڻي، نيڪال، ڪچرو گڏ ڪرڻ، بجلي، واڪ پٽين ۽ محفوظ عوامي هنڌن ۾ کوٽ برقرار آهي. لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو گهر بجليءَ جي گرڊ سان ڳنڍيل آهن؛ قابلِ اعتماد فراهمي ان کان گهڻو گهٽ آهي. ٻهراڙيءَ ۾ شمسي توانائي، ننڍي پن بجلي ۽ برادريءَ تي ٻڌل حل وڌيڪ اهم آهن. رسائي، خرچ ۽ ڪارروائيءَ جو وقت هنڌ، فراهم ڪندڙ، منصوبي جي مالي مدد، آمدني ۽ سلامتيءَ تي دارومدار رکي ٿو. پاڻي ۽ گندي پاڻيءَ جون خدمتون زميني پاڻي، کوهن، پاڻي وڪڻندڙن، ٽينڪر ٽرڪن، ميونسپل نيٽ ورڪن ۽ مقامي ڪششِ ثقل يا شمسي نظامن تي ڀاڙين ٿيون. ڏڪار ۽ زميني پاڻيءَ جي گهٽجڻ رسد کي وڌيڪ خراب ڪن ٿا؛ 2025ع لڳاتار چوٿون موسمي ڏڪار وارو سال هو. UNICEF جي 2025ع واري اندازي موجب لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو آباديءَ کي بنيادي پيئڻ جي پاڻيءَ جي خدمتن تائين رسائي نه هئي. 2024ع ۾ بنيادي پاڻي، صفائي ۽ صحت جا خدمتون رکندڙ گهرن جو حصو لڳ ڀڳ 24 سيڪڙو هو، جنهن ۾ شهرن ۾ لڳ ڀڳ 46.3 سيڪڙو ۽ ٻهراڙيءَ ۾ 16.5 سيڪڙو شامل هئا. پراڻي عالمي بئنڪ جي معيار موجب ڪابل، قنڌار ۽ هرات ۾ نيٽ ورڪ ڪوريج 20 سيڪڙو کان گهٽ هئي، جامع گندي پاڻي گڏ ڪرڻ وارو نظام موجود نه هو ۽ غيرمحصولي پاڻيءَ جو زيان لڳ ڀڳ 50 کان 60 سيڪڙو هو. UWASS گراهڪ خدمت ڏئي ٿي ۽ نيون پائپ لائينون ٺاهڻ تي ڪم ڪري رهي آهي؛ ان جي هاٽ لائين 130 آهي. رابطو ڪرڻ سان پاڻمرادو ڪنيڪشن نٿو ملي. فيسون، ذميواريون ۽ ڪارروائيءَ جو وقت مقامي طور بدلجي ٿو. ڏڪار، ٻوڏ، تيز پاڻيءَ واري دستن يا ڪالرا جي پکڙجڻ، ۽ موٽي آيل يا اندروني طور بي گهر ماڻهن جي حالتن ۾ UNICEF، WHO ۽ غيرسرڪاري تنظيمون اضافي هنگامي خدمتون ڏين ٿيون. عملي ذميوارين ۾ پاڻي احتياط سان استعمال ڪرڻ ۽ کوهن ۽ چشمن کي آلودگيءَ کان بچائڻ شامل آهي. 2026ع ۾ UWASS 19 صوبن ۾ پاڻيءَ جي 132 منصوبن ۽ مرڪزي نيٽ ورڪ کان ٻاهر نيڪال صاف ڪرڻ جي سهولتن تي ڪم ڪري رهي هئي. هوا جي آلودگي گهر اندر ۽ ٻاهر ٻنهي هنڌن تي ٿئي ٿي. سياري ۾ ڪوئلو، ڪاٺ ۽ ٻيا ٺوس ٻارڻ آلودگيءَ ۾ حصو وٺن ٿا؛ ٻين ذريعن ۾ ڪچن رستن جي مٽي، جنريٽر، صنعت ۽ دونهون ڪندڙ گاڏيون شامل آهن. WHO جي انگن موجب 2022ع ۾ آباديءَ جو صرف لڳ ڀڳ 31 سيڪڙو صاف ٻارڻ تي ڀاڙيندو هو. WHO 2019ع ۾ هوا جي آلودگيءَ سان لاڳاپيل موت 100,000 ماڻهن تي 269.1 ڄاڻايا. ڪابل ۾ ماپون موجود آهن، پر ڊيٽا جزوي يا پراڻي آهي؛ ملڪ گير قابلِ اعتماد لائيو AQI ڪوريج قائم ٿيل ناهي. NEPA ضابطن، معائنن، فلٽرن جي گهرجن، دونهون ڪندڙ گاڏين جي ڪنٽرول ۽ شڪايت جي رستن وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيتوڻيڪ حقيقي نفاذ هنڌ موجب بدلجي سگهي ٿو. شور بابت NEPA وٽ شور جي آلودگيءَ جو ضابطو موجود آهي، جنهن کي دريءَ ۾ مقرره آلودگي صوتی چيو وڃي ٿو. ان جو اثر خاص طور شهرن ۽ تجارتي هنڌن تي عام آهي. ملڪ گير قابلِ اعتماد ماپ يا اثر جي سلسلي، ۽ هڪجهڙن مدي ۽ فيسن واري جامع عوامي طريقي جي تصديق ناهي. هنڌ موجب NEPA يا ميونسپل رستن وسيلي شڪايت ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهجي ٿي. سڌيءَ طرح محسوس ٿيندڙ سائي جڳهن (ساحات سبز) ۾ پارڪ، روڊ ڪناري جا وڻ، گلن جون ڪيارون ۽ تفريحي علائقا شامل آهن. ڪابل ۾ شهر جي سرسبزڪاري ڊائريڪٽوريٽ سار سنڀال ۽ واڌ جو انتظام ڪري ٿي. 2026ع جي بلدياتي رپورٽ ۾ هڪ ملين کان وڌيڪ سنڀاليل ٻوٽن ۽ تعمير هيٺ ڪيترن پارڪن جو ذڪر آهي. داخلا، سار سنڀال يا کُلڻ جي وقت بابت ملڪ گير هڪجهڙو ضابطو ناهي. چهار قلعه ۾ هڪ سهولت ڀرپاسي جي سائي جڳهن کي روزانو لڳ ڀڳ 80 کان 100 ڪعبي ميٽر صاف ڪيل گندي پاڻيءَ سان فراهم ڪري ٿي. موجوده پابندين سبب عورتن ۽ ڇوڪرين لاءِ پارڪ ۽ عوامي جڳهن تائين رسائي سخت محدود آهي. محفوظ رهائشي ماحول ۾ اوچتي ٻوڏ، ڏڪار، زلزلا، زمين ڪرڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، آلود زمين، غيرمحفوظ ڪچري يا گندي پاڻي ۽ جنگ جا بچيل ڌماڪيدار اوزار شامل آهن. گڏيل قومن جي ڄاڻ موجب مئي 2024ع جي ٻوڏن ۾ لڳ ڀڳ 210 ماڻهو مارجي ويا ۽ 4,000 کان وڌيڪ گهر تباهه ٿيا. 2026ع جي شروعات ۾ 1,000 چورس ڪلوميٽر کان وڌيڪ زمين آلوده هئي؛ 2025ع ۾ ڌماڪيدار مواد سبب 471 جاني نقصان درج ٿيا. شڪي شين کي هٿ نه لايو وڃي ۽ آلوده علائقن ۾ داخل نه ٿيو وڃي. ملڪ گير رپورٽون ۽ حوالا ڏيڻ جي مفت گهڻ لساني سروس (Awaaz 410) وسيلي ٿي سگهن ٿا؛ آگاهي، سروي ۽ صفائي DAFA ۽ گڏيل قومن جا ساٿي ڪن ٿا، Awaaz پاڻ نه. برادريءَ جي شرڪت (سهم‌گیری جامعه) ۾ مقامي برادري گروپ، مقامي اڳواڻ، پاڙي جا نمائندا، وارڊ جا نمائندا (وکیل گذر)، ميونسپل ڄاڻ ۽ شڪايت جا رستا، ۽ مخصوص منصوبن جا راءِ ڏيڻ جا نظام شامل ٿي سگهن ٿا. UNDP ABADEI پروگرام مقامي ترجيحون طئي ڪرڻ، 70 برادري گروپن ۽ شڪايتن ۽ راءِ لاءِ پليٽفارمن جو استعمال ڪيو. Awaaz 410 ڪيترين ٻولين ۾ ڪم ڪري ٿي ۽ 260 کان وڌيڪ ساٿين ڏانهن خدشا موڪلي ٿي. انهن رستن جي پهچ ۽ سلامتي فون، علائقي، جنس ۽ غيرسرڪاري تنظيمن جي موجودگيءَ تي دارومدار رکي ٿي. موجود ڄاڻ موجب 2024ع ۾ مقامي حڪومتن جي عهدن تي ڪا عورت نه هئي؛ سروي ڪيل عورتن مان 80 سيڪڙو کي اهم مسئلن تي مقامي اختيارين سان ڪو رابطو نه هو. آبهوا جي تبديلي، 2022ع کان 2025ع وارو ڏڪار، زميني پاڻيءَ جي گهٽتائي، ٻوڏن، زلزلن، موٽندڙ ماڻهن، اندروني لڏپلاڻ، غيررسمي واڌ ۽ گهٽ سيڙپڪاريءَ سبب رهائشي ماحول بدلجي رهيو آهي. 2024ع ۾ قائم گڏيل قومن ۽ عالمي بئنڪ جو پاڻي پليٽفارم ۽ آبهوا سان مطابقت رکندڙ منصوبا ڊيٽا ۽ رسد بهتر ڪرڻ لاءِ آهن. 2025ع ۾ UNICEF آبهوا سان مطابقت رکندڙ پاڻيءَ جا 92 نظام، ٻن ملين کان وڌيڪ ماڻهن لاءِ محفوظ پاڻيءَ تائين رسائي، 45 مشاهدي وارا کوهه ۽ 100 ڊيٽا لاگر رپورٽ ڪيا. UNDP سڀني 34 صوبن ۾ شمسي، توانائي ۽ ڍانچي جا منصوبا ڏئي ٿي. اهي قدم عام طور منصوبي يا ڊونر جي مالي مدد سان هلن ٿا ۽ ملڪ گير هڪجهڙو حق نٿا ڏين؛ عمل ۽ وقت مالي مدد، رسائي، ٺيڪيداري ۽ مقامي منظوريءَ تي دارومدار رکن ٿا. ماحولياتي قانون ۽ NEPA جا ضابطا ماحولياتي ۽ سماجي اثرن جي جائزي (ESIA)، شروعاتي ماحولياتي جاچ (IEE)، ماحولياتي اجازتن ۽ هوا، پاڻي، شور ۽ ڪچري جي ڪنٽرول جهڙا رسمي اوزار فراهم ڪن ٿا. NEPA مقامي ماحولياتي اجازت لاءِ 1,000 AFN ۽ پرڏيهي يا گڏيل اجازت لاءِ 5,000 AFN فيس ڄاڻائي ٿي، جنهن جو نالي ماتر مدو ٽي سال آهي. ٻين جائزي جون فيسون منصوبن ۽ هلائيندڙن سان لاڳاپيل آهن ۽ پاڻمرادو رهواسين جا حق ناهن. نفاذ ۽ اختيارين تائين حقيقي رسائي غيرمسلسل رهي ٿي. فطرت هتي صرف ان حد تائين شامل آهي جتي آبهوا، پاڻي يا سائي جڳهون رهائشي ماحول طور سڌو محسوس ٿين. رهائش جو قانون، مڪمل ٽرانسپورٽ نظام ۽ عام قدرتي علائقا هن دائري ۾ ناهن؛ واڪ پٽيون، رسائي ۽ ٽريفڪ مان نڪرندڙ آلودگي صرف پنهنجي سڌي ماحولياتي اثر وسيلي شامل آهن.