سروشت لە ئەفغانستاندا

ئەفغانستان هەشت پارێزگای ژیۆبیۆلۆژی و پازدە ئیکۆناوچەی هەیە؛ لە پڕۆفایلی نیشتمانیی جۆراوجۆریی زیندەوەراندا چوار لەوانە وەک مەترسیدار یان لەناوچوون‌بەڕێ و هەشت وەک لاواز پۆلێن کراون. دارستان و پوششەی دارچە نزیکەی 1.78 ملیۆن هێکتار خەمڵێنراوە، لە کاتێکدا داتاسێتی تر پوششی دارستان نزیکەی 1.9% دەخەمڵێنن؛ ژمارەکان جیاوازن چونکە پێناسە و ساڵی چاودێرییەکان یەکسان نین. چراگا نزیکەی 30.2 ملیۆن هێکتار، واتە 47%ی وڵات، داپۆشێت و نزیکەی 75–80%ی خۆراکی ئاژەڵی ماڵی دابین دەکات. چراگا هەروەها شوێنی ژیان، سووتەمەنی، ڕووەکی دەرمانی و بەرهەمی سروشتیی تر دابین دەکات؛ بارودۆخیان کاریگەری لە خۆڵهەڵڕشتن، ئاوی ژێرزەوی، ڕووبار و بەرگریی کشتوکاڵ و ژیانی کۆچەر هەیە. دیمەنی سروشتیی ئەفغانستان کوێستانی هندوکوش و پامیر، دەشت، بیابانی وشک و نیمچەوشک، دەشتی بەرزی، چراگا، دۆڵی ڕووبار، بەفرەبەندان، دارستان و دارستانچە، دەریاچە و زەریاچە دەگرێتەوە. چراگا لەگەڵ زەویی بێ‌دار نزیکەی 75%ی خاک داپۆشێت و بە فراوانی ئاژەڵ لێ دەچرێت. زەریاچەکان لە کەشوهەوای وشکدا کەمەن، بەڵام بەهایان بۆ جۆراوجۆریی زیندەوەر بەرزە. Kol-e-Hashmat Khan لە نزیک کابوڵ دەریاچەیەکی وەرزییە بە ڕووبەری نزیکەی 1.91 کیلۆمەتر چوارگۆشە. Band-e-Amir لە شەش دەریاچەی ترافەرتینی لە نزیکەی 2,900 مەتر بەرزایی پێکدێت و شوێنێکی گرنگی گەشتیاریی سروشتییە. ئەفغانستان لە لیستی ئێستای Ramsarی بەکارهاتوو بۆ ئەم توێژینەوەیەدا نەدۆزرایەوە، بۆیە دۆخی نیشتمانیی Ramsar پشتڕاست نەکراوەتەوە. شوێنەکانی Hamunی Ramsar لە ئێرانن و بە خۆکار خاکی ئەفغانستان ناگرنەوە. Protected Planet و بنکەدراوەی جیهانیی ناوچە پارێزراوەکان لە ئابی 2026دا پازدە ناوچەی پارێزراو، دوو هەڵسەنگاندنی کاریگەریی بەڕێوەبردن و هیچ OECMێک، واتە ڕێکاری پاراستنی کارای بە بنەمای ناوچە جگە لە ناوچە پارێزراوەکان، تۆمار کرد. ئەم تۆمارە جیهانییە بە تەنها بەڵگەی یاسای نیشتمانی یان سنووری پشتڕاستکراوە نییە. سەرچاوە ژینگەییە ئەفغانییەکان شوێنەکانی وەک پارکی نیشتمانیی Band-e-Amir، پارکی نیشتمانیی Wakhan لەگەڵ پاشکۆی پاراستنی ئاژەڵی کێویی پامیر گەورە و بچووک، دیمەنی سروشتیی Shah Foladi، پارێزگای Bamyan، پەنابەری باڵندە ئاویەکانی Kol-e-Hashmat Khan و پاشکۆی ئاژەڵی کێویی Teggermansu ناودەبەن. لیستەکان جیاوازن و دۆخی ئێستا و سنووری هەر شوێنێک پێویستی بە پشتڕاستکردنەوەی تایبەتی هەیە. پلانی بەڕێوەبردن بۆ Wakhan، Band-e-Amir، Kol-e-Hashmat Khan و Shah Foladi ڕاپۆرت کراون. ئامانجێکی سیاسەت داوای پاراستنی لانیکەم 10%ی خاک تا 2030 دەکات، بەڵام ئەو ئامانجە نیشان نادات ئەو ڕووبەرە پێشتر پارێزراوە. دەزگای نیشتمانیی پاراستنی ژینگە کە بە NEPA ناسراوە کاروباری ژینگە ڕێکدەخات و سیاسەتی نیشتمانی هاوئاهەنگ دەکات. بەڕێوەبەرایەتیی میراتی سروشتیی ئەو دەزگا ناوچە پارێزراوەکان، جۆراوجۆریی زیندەوەر، ئاژەڵی کێوی، زەریاچە و پارکەکان بەڕێوەدەبات. وەزارەتی کشتوکاڵ، ئاودێری و ئاژەڵداری دارستان، چراگا و سەرچاوە سروشتییە پەیوەندیدارەکان دەگرێتەوە. نووسینگەی پارێزگاییی NEPA، کۆمیتە ناوخۆییەکان، ئەنجومەنی پەرەپێدانی کۆمەڵگا، یەکێتیی پاراستنی ئاژەڵی کێوی، یەکێتیی بەڕێوەبردنی دارستان و چراگا هەروەها لە بەڕێوەبردندا کاریگەرییان هەیە. کۆمەڵگاکانی Wakhi و Kyrgyz، کۆچییەکان و کۆمەڵگای ناوخۆییی تر لەگەڵ بەرنامە فەرمی و کۆمەڵگاییەکان چراگاکردن، کۆکردنەوە و زانیاریی سروشتیی نەریتی بەکاردەهێنن. دەستگەیشتنی دانیشتووان و سەردانکەران بە یەک مۆڵەت، حجز، کرێ یان وەرزنامەی نیشتمانیی پشتڕاستکراو بەڕێوەناچێت. گەشتیاریی سروشتی بە تایبەتی بە Band-e-Amir، Bamyan و Wakhan پەیوەستە، بەڵام ڕێگا، ئاسایش و مۆڵەتی ناوخۆ بەپێی شوێن دەگۆڕێت. وەزارەتی زانیاری و کەلتوور نزیکەی 2.3 ملیۆن سەردانی ناوخۆیی و نێودەوڵەتیی شوێنە سروشتی و کاتی خۆشییەکان لە جەژنی قوربانیی ئازاری 2026دا ڕاگەیاند؛ ئەمە نیشانەی داواکاریی گشتییە، نە ژمارەی سەردانی تاکە شوێن کە بە وردی پشکنراوە. وشکەساڵی، لافاو، لافاوی خێرا، خۆڵهەڵڕشتن، خشڵەی زەوی، بەفرهەڵچوون، گۆڕانی توێنەوەی بەفر و ئاوی بەفرەبەندان و گۆڕانی ئاوی ژێرزەوی ڕەنگە چراگا، دارستان، زەریاچە و شوێنی ژیانی زیندەوەر زیانمەند بکات. ئاگادارکردنەوەی کارەسات و وەڵامی فریاکەوتن خزمەتگوزاریی جیاوازن، لە کاتێکدا کاریگەرییان لەسەر سروشت بەم بابەتەوە پەیوەستە. زانیاریی پاراستنی جۆرەکان 149 تاکسۆن ناودەبات کە NEPA ڕاپۆرتی کردووە: 76 پستاندار، 57 باڵندە، هەشت ڕووەک، چوار خزۆک، دوو ماسی، یەک مێروو و یەک دووزی. جۆرە گرنگەکان پلەنگی بەفر، مارکۆپۆلۆی قەچ، مارخور، ئوریال، بزن، ورچی قاوەیی، ورچی ڕەشی ئاسیایی، پشیلی پالاس، باڵندەی شکارچیی saker و باڵندە ئاوی کۆچەر دەگرێتەوە. ڕاپۆرتی نیشتمانیی شەشەمی جۆراوجۆریی زیندەوەر 39 جۆری لە جیهاندا مەترسیدار و هەشت ژێرجۆری مەترسیدار ناساند، بەڵام ژمارەی دانیشتووانی نیشتمانی ناتەواو یان کۆنە، بۆیە ئەم تۆمارانە ژمارەی ئێستای دانیشتووانی سەرتاسەری نادەن. ڕاوکردنی نایاسایی، کۆکردنەوە و بازرگانیی ئاژەڵی کێوی نیگەرانیی پاراستنن؛ وردەکاریی جێبەجێکردنی ئێستا و قەدەغەی گشتیی ڕاوکردن دەبێت بەپێی یاسا و ڕێسای شوێنی پەیوەندیدار پشتڕاست بکرێنەوە. پەروەردەی ژینگە بەرنامەی دەرەوەی پارێزگا، قوتابخانە و کەرەستەی کۆمەڵگایی دەگرێتەوە، بەڵام پڕۆگرامی نیشتمانیی سروشت، ڕێگای ڕێنماییی پارک بە مۆڵەت و سیستەمی گشتیی دەستگەیشتن بە توێژینەوە پشتڕاست نەکراونەتەوە. بۆیە بەڕێوەبردنی سروشت ڕێکخستنی نیشتمانی لەگەڵ کردارە ناوخۆییەکان تێکەڵ دەکات؛ ڕێکاری پاراستن وەک چراگای نۆرەیی یان چاکسازی ڕەنگە سنووری کاتی، چاودێری و تێچووی دەرفەت بۆ بەکارهێنەران دروست بکات.