ژینگەی ژیان لە ئەفغانستاندا

لە ئەفغانستاندا پەکێجی یەکگرتووی سەرانسەری بۆ خزمەتگوزاریی ژینگەی ژیان نییە. پلاندانانی شار و ژێرخان بە سەرەکی لە ئەستۆی وەزارەتی پەرەپێدانی شار و نیشتەجێکردنە. شارەوانی و کارگێڕیی شارەکان کە بە داری شārwālī (شاروالی) ناودەبرێن، بەڕێوەبەرایەتیی پاشماوە، ئاوی باران، پارک، پیادەڕەو و بۆشایی گشتی دەکەن. دەزگای پاراستنی ژینگەی نیشتمانی بەرپرسی ڕێکخستنی ژینگەیی، چاودێری، مۆڵەت و ڕێساکانی هەوا، ئاو، دەنگ و پاشماوەیە. کۆمپانیای دەوڵەتیی دابینکردنی ئاو و ئاوی پاشماوەی شارەکان لە خزمەتگوزاریی ئاو و ئاوی پاشماوەی شاردا کار دەکات. ڕێکخراوە ناحکومییەکان و ڕێکخراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان زۆرجار لە ڕێگای چالاکییە پڕۆژەیی و دارایی‌پێدراوەکانەوە ئەم ساختارانە تەواو دەکەن. بارودۆخ لەنێوان کابول، شارەکانی دیکە، نیشتەجێبوونی نافەرمی و ناوچە گوندنشینەکاندا زۆر جیاوازە. شارنشینیی خێرا لەنێوان ٢٠٠٨ و ٢٠٢١دا ڕووبەری بیناکراوی کابولی نزیکەی ٧٢ لە سەد زیاد کرد. لە ٢٠٢٤دا نزیکەی ١١.٤ ملیۆن کەس لە ناوچە شارنشینەکان دەژیان، کە زیاتر لە ٢٧ لە سەدی کۆی دانیشتووانە. لە هەمان کاتدا کەلێن لە ئاو، ئاوی پاشماوە، ئاوی باران، کۆکردنەوەی پاشماوە، کارەبا، پیادەڕەو و بۆشایی گشتیی پارێزراو ماونەتەوە. نزیکەی ٣٥ لە سەدی خێزانەکان بە تۆڕی کارەباوە بەستراون؛ دابینکردنی جێگیر بە شێوەیەکی بەرچاو کەمترە. لە ناوچە گوندنشینەکاندا وزەی خۆر، هێزی ئاوە بچووکەکان و چارەسەری بنەماڵەیی ڕۆڵی گەورەتریان هەیە. دەستگەیشتن، خەرجی و کاتی پرۆسە بە شوێن، دابینکەر، داراییی پڕۆژە، داهات و دۆخی ئاسایشەوە پەیوەستە. خزمەتگوزاریی ئاو و ئاوی پاشماوە لە ئاوەژێرزمینی، بیری ئاو، فرۆشیاری ئاو، تانکەری ئاو، تۆڕی شارەوانی و سیستەمی ناوخۆییی گرانش و خۆر بەکاردەهێنێت. وشکەساڵی و دابەزینی ئاستی ئاوی ژێرزەوی بارودۆخی دابینکردن خراپتر دەکەن؛ ٢٠٢٥ چوارەمین ساڵی بەردەوامی وشکەساڵیی کەشناسی بوو. UNICEF لە ٢٠٢٥دا خەمڵاندی نزیکەی ٣٠ لە سەدی دانیشتووان دەستگەیشتنیان بە خزمەتگوزاریی بنەڕەتیی ئاوەوە نییە. بۆ ٢٠٢٤، ڕێژەی خێزانە خاوەن خزمەتگوزاریی بنەڕەتیی ئاو، پاکوخاوێنی و تەندروستی نزیکەی ٢٤ لە سەد بوو، لەوانە نزیکەی ٤٦.٣ لە سەد لە شار و ١٦.٥ لە سەد لە گوند. پێوەری کۆنی بانکی جیهانی داپۆشینی تۆڕی خوار ٢٠ لە سەد لە کابول، قەندەهار و هێرات، نەبوونی کۆکردنەوەی تەواوی ئاوی پاشماوە و لەدەستچوونی ئاوی بێ داهات لە نزیکەی ٥٠ تا ٦٠ لە سەد نیشان دا. UWASS خزمەتگوزاریی کڕیار پێشکەش دەکات و لەسەر پڕۆژەی بۆڕیی نوێ کار دەکات؛ ژمارەی هێڵی تەلەفۆن ١٣٠ە. پەیوەندی کردن خۆکارانە وای ناکات پەیوەندییەک دابمەزرێت. کرێ، بەرپرسیاری و کاتی پرۆسە لە ناوخۆدا جیاوازە. لە کاتی وشکەساڵی، لافاو، نەخۆشیی سکچوونی توند یان بڵاوبوونەوەی کۆلێرا و بارودۆخی گەڕاوەکان و ئاوارە ناوخۆییەکان، UNICEF، WHO و ڕێکخراوە ناحکومییەکان خزمەتگوزاریی فریاکەوتنی زیادە پێشکەش دەکەن. بەرپرسیاریی کردەوەیی کەم بەکارهێنانی ئاو و پاراستنی بیر و سەرچاوەکانە لە پیسبوون. لە ٢٠٢٦دا UWASS لەسەر ١٣٢ پڕۆژەی ئاو لە ١٩ پارێزگا و دامەزراندنی ناوەندە لاوەکییەکانی چارەسەری ئاوی پاشماوە کار دەکرد. پیسبوونی هەوا لە ناو ماڵ و دەرەوە ڕوودەدات. لە زستاندا، خەڵوز، دار و سەرچاوە سووتەمەنی ڕەقەکانی دیکە بەشداری لە پیسبوون دەکەن؛ سەرچاوەکانی دیکە خۆڵی ڕێگای نەفرشکراو، مۆلیدە، پیشەسازی و ئۆتۆمبێلی دووکەڵدارن. بەپێی داتای WHO، لە ٢٠٢٢دا تەنها نزیکەی ٣١ لە سەدی دانیشتووان پشت بە سووتەمەنی پاک دەبەستن. WHO مردنی پەیوەست بە پیسبوونی هەوای ٢٠١٩ بە ٢٦٩.١ ڕووداو بۆ هەر ١٠٠,٠٠٠ دانیشتووان خەمڵاند. پێوانە لە کابول بەردەستن، بەڵام داتا بەشێکی سنووردار یان کۆنە؛ داپۆشینی نیشتمانیی باوەڕپێکراوی AQIی زیندوو دانەمەزراوە. NEPA ڕێساکان، پشکنین، مەرجی فلتەر، کۆنترۆڵی ئۆتۆمبێلی دووکەڵدار و ڕێگای سکاڵا بەکاردەهێنێت، هەرچەندە جێبەجێکردنی ڕاستەقینە لە شوێنەکاندا جیاوازە. بۆ دەنگ، NEPA ڕێسای پیسبوونی دەنگی هەیە کە بە داری مقرره آلودگی صوتی ناودەبرێت. ڕووبەڕووبوونەوە بە تایبەتی لە شار و شوێنی بە بازرگانی بەکارهاتوودا باوە. زنجیرەیەکی باوەڕپێکراوی پێوانە یان ڕووبەڕووبوونەوەی سەرانسەری، هەروەها پرۆسەیەکی گشتیی تەواو بە دواوادە و کرێی یەکسان، دانەمەزراوە. بە پێی شوێن، لەوانەیە سکاڵا لە NEPA یان ڕێگای شارەوانییەکانەوە پێشکەش بکرێت. شوێنی سەوزی ڕاستەوخۆ ئەزموونکراو (ساحات سبز) پارک، دارەکانی کەناری ڕێگا، تەختەگوڵ و شوێنی پشوودان دەگرێتەوە. لە کابولدا بەڕێوەبەرایەتیی سەوزکردنی شار چاودێری پاراستن و فراوانکردنیان دەکات. ڕاپۆرتێکی شارەوانیی ٢٠٢٦ زیاتر لە یەک ملیۆن نەمامی پارێزراو و چەند پارکێکی لەژێر دروستبوون ناو دەبات. یاسایەکی سەرانسەری بۆ چوونە ژوورەوە، پاراستن یان کاتی کردنەوە نییە. لە Chahar Qalaدا شوێنێک ئاوی پاشماوەی چارەسەرکراو بە نزیکەی ٨٠ تا ١٠٠ مەتر سێجا لە ڕۆژدا بۆ شوێنە سەوزە نزیکەکان دابین دەکات. سنووردارکردنی ئێستای دەستگەیشتنی ژنان و کچان بە پارک و بۆشایی گشتی زۆرە. ژینگەی ژیانی پارێزراو مامەڵەکردن لەگەڵ لافاوی خێرا، وشکەساڵی، بوومەلەرزە، خلیسکانی زەوی، کەمبوونی ئاو، زەوی پیس، پاشماوە یان ئاوی پاشماوەی ناپارێزراو و تەقەمەنییە ماوەکان دەگرێتەوە. لافاوەکانی مای ٢٠٢٤ بەپێی زانیاریی نەتەوە یەکگرتووەکان نزیکەی ٢١٠ کەسیان کوشت و زیاتر لە ٤,٠٠٠ خانوویان وێران کرد. لە سەرەتای ٢٠٢٦دا زیاتر لە ١,٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە زەوی پیس بوو؛ لە ٢٠٢٥دا ٤٧١ قوربانیی تەقەمەنی تۆمار کرا. نابێت شتە گوماناوییەکان دەستکاری بکرێن و نابێت بچیتە ناوچە پیسەکان. ڕاپۆرت و ڕەوانەکردن لە سەرانسەری وڵات لە ڕێگای خزمەتگوزاریی ڕاپۆرتکردنی فرەزمانیی خۆڕایی (Awaaz 410)ەوە دەکرێت؛ ئاگادارکردنەوە، پشکنین و پاککردنەوە لەلایەن DAFA و هاوبەشانی UN ئەنجام دەدرێن، نەک Awaaz. بەشداریی کۆمەڵگا (سهم‌گیری جامعه) لەوانەیە گرووپی ناوخۆییی کۆمەڵگا، سەرکردەی ناوخۆیی، نوێنەری گەڕەک، نوێنەری بەش (wakil-e guzars)، ڕێگای زانیاری و سکاڵای شارەوانی و سیستەمی پێشکەشکردنی ڕای پڕۆژەیی بگرێتەوە. بەرنامەی ABADEIی UNDP دیاریکردنی پێشینەی ناوخۆیی، ٧٠ گرووپی کۆمەڵگایی و پلاتفۆڕمی سکاڵا و پێشکەشکردنی ڕا بەکارهێنا. Awaaz 410 بە چەندین زمان کار دەکات و نیگەرانییەکان بۆ زیاتر لە ٢٦٠ هاوبەش ڕەوانە دەکات. گەیشتن و ئاسایشی ئەم ڕێگایانە بە دەستگەیشتنی تەلەفۆن، ناوچە، ڕەگەز و بوونی ڕێکخراوە ناحکومییەکانەوە پەیوەستە. بەپێی زانیاریی بەردەست، لە ٢٠٢٤دا هیچ ژنێک پۆستی حکومەتیی ناوخۆییی نەبوو؛ ٨٠ لە سەدی ژنانی پرسیارلێکراو لەبارەی بابەتە سەرەکییەکاندا هیچ پەیوەندییەکیان بە دەسەڵاتە ناوخۆییەکانەوە نەبوو. ژینگەی ژیان بەهۆی گۆڕانی کەشوهەوا، وشکەساڵیی ٢٠٢٢ تا ٢٠٢٥، دابەزینی ئاستی ئاوی ژێرزەوی، لافاو، بوومەلەرزە، گەڕاوەکان، ئاوارەبوونی ناوخۆیی، فراوانبوونی نافەرمی و وەبەرهێنانی کەم گۆڕانکاری بەسەردا دێت. پلاتفۆڕمی ئاوەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان و بانکی جیهانی کە لە ٢٠٢٤ دامەزرا و پڕۆژە بەرگەگرەکانی کەشوهەوا بۆ باشترکردنی داتا و دابینکردن دانراون. لە ٢٠٢٥دا UNICEF ڕایگەیاند ٩٢ سیستەمی ئاو بەرگەگری کەشوهەوا، دەستگەیشتنی زیاتر لە دوو ملیۆن کەس بە ئاوە سەلامەت، ٤٥ بیری چاودێری و ١٠٠ تۆمارکەری داتا هەبوو. UNDP پشتگیریی پڕۆژەی خۆر، وزە و ژێرخان لە هەموو ٣٤ پارێزگادا دەکات. ئەم هەنگاوانە زۆرجار بە پڕۆژە یان داراییی دەرەکی دابین دەکرێن و مافی یەکسانی سەرانسەری دروست ناکەن؛ جێبەجێکردن و کات بە دارایی، دەستگەیشتن، گرێبەست و پەسەندکردنی ناوخۆییەوە پەیوەستە. یاسای ژینگە و ڕێساکانی NEPA ئامرازی فەرمی وەک هەڵسەنگاندنی کاریگەریی ژینگەیی و کۆمەڵایەتی (ESIA)، پشکنینی سەرەتاییی ژینگەیی (IEE)، مۆڵەتی ژینگەیی و چاودێریی هەوا، ئاو، دەنگ و پاشماوە دابین دەکەن. NEPA کرێی ١,٠٠٠ AFN بۆ مۆڵەتی ژینگەیی ناوخۆیی و ٥,٠٠٠ AFN بۆ مۆڵەتی بیانی یان تێکەڵ بە ماوەی ناوی سێ ساڵ تۆمار کردووە. کرێی پشکنینی دیکە پەیوەست بە پڕۆژە و بەڕێوەبەرەکانە و خۆکارانە مافی دانیشتووان نییە. جێبەجێکردن و دەستگەیشتنی ڕاستەقینە بە دەسەڵاتەکان ناهاوتان. سروشت تەنها لەو ڕادەیەدا لەم بابەتەدایە کە کەشوهەوا، ئاو یان شوێنی سەوز بەشێکی ڕاستەوخۆی ژینگەی ژیانن. یاسای نیشتەجێبوون، سیستەمی تەواوی گواستنەوە و ناوچە سروشتییە گشتییەکان بەشێکی ئەم بابەتە نین؛ پیادەڕەو، دەستڕاگەیشتن و پیسبوونی پەیوەست بە هاتوچۆ تەنها لە ڕێگای کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر ژینگەوە گرنگن.