Afgʻonistonda tabiat

Afgʻonistonda sakkizta biogeografik provinsiya va oʻn beshta ekohudud mavjud. Milliy biologik xilma-xillik profilida ulardan toʻrttasi jiddiy xavf ostida yoki yoʻqolib ketish arafasida, sakkiztasi esa zaif deb tasniflangan. Oʻrmon va butazor qoplami qariyb 1,78 million gektar deb baholanadi, boshqa maʼlumotlar oʻrmon qoplamini taxminan 1,9 foiz deb koʻrsatadi; taʼrif va kuzatuv yillari bir xil boʻlmagani uchun raqamlar farq qiladi. Yaylovlar qariyb 30,2 million gektar yoki mamlakatning 47 foizini egallaydi hamda chorva ozuqasining taxminan 75–80 foizini taʼminlaydi. Ular yashash joyi, yoqilgʻi, dorivor oʻsimliklar va boshqa tabiiy mahsulotlar beradi; holati eroziya, yerosti suvlari, daryolar hamda dehqonchilik va chorvachilik turmushining barqarorligiga taʼsir qiladi. Afgʻonistonning tabiiy landshaftlariga Hindu Kush va Pomir togʻlari, tekisliklar, qurgʻoqchil va yarim qurgʻoqchil choʻllar, alp dashtlari, yaylovlar, daryo vodiylari, muzliklar, oʻrmon va daraxtzorlar, koʻllar va botqoqliklar kiradi. Yaylovlar va yalang yerlar birgalikda hududning qariyb 75 foizini egallaydi va keng miqyosda yaylov sifatida ishlatiladi. Qurgʻoqchil iqlimda botqoqliklar kam uchraydi, ammo biologik xilma-xillik uchun qadri yuqori. Kobul yaqinidagi Kol-e-Hashmat Khan mavsumiy koʻli taxminan 1,91 kvadrat kilometr. Band-e-Amir dengiz sathidan qariyb 2 900 metr balandlikdagi oltita travertin koʻldan iborat va tabiat turizmining muhim manzilidir. Ushbu tadqiqotda foydalanilgan amaldagi Ramsar roʻyxatida Afgʻoniston topilmadi, shu bois mamlakatning Ramsar maqomi tasdiqlanmagan. Yaqin Hamun Ramsar hududlari Eronda joylashgan va Afgʻoniston hududini oʻz-oʻzidan qamrab olmaydi. Protected Planet va Muhofaza etiladigan hududlar boʻyicha jahon maʼlumotlar bazasida 2026-yil avgust holatida 15 ta muhofaza etiladigan hudud, boshqaruv samaradorligi boʻyicha ikkita baholash va boshqa samarali hududiy tabiatni muhofaza qilish choralari (OECM) yoʻqligi qayd etilgan. Ushbu xalqaro reyestrning oʻzi milliy rasmiy eʼlon yoki qonuniy tasdiqlangan chegarani isbotlamaydi. Afgʻonistonning ekologiya manbalarida Band-e-Amir milliy bogʻi, Katta va Kichik Pomir yovvoyi tabiat qoʻriqxonalari bilan birga Vaxon milliy bogʻi, Shoh Folodi tabiiy landshafti, Bomiyon platosi, Kol-e-Hashmat Khan suv qushlari qoʻriqxonasi va Tegermansu yovvoyi tabiat qoʻriqxonasi tilga olinadi. Roʻyxatlar farq qiladi; har bir hududning hozirgi maqomi va chegarasini alohida tasdiqlash lozim. Vaxon, Band-e-Amir, Kol-e-Hashmat Khan va Shoh Folodi uchun boshqaruv rejalari borligi xabar qilingan. Siyosiy maqsad 2030-yilgacha yerlarning kamida 10 foizini muhofaza qilishni koʻzlaydi, ammo bu maqsad hudud allaqachon muhofaza qilinganini anglatmaydi. Atrof-muhitni muhofaza qilish milliy agentligi (NEPA) ekologik masalalarni tartibga soladi va milliy siyosatni muvofiqlashtiradi. Uning Tabiiy meros boshqarmasi muhofaza etiladigan hududlar, biologik xilma-xillik, yovvoyi tabiat, botqoqliklar va bogʻlar bilan shugʻullanadi. Qishloq xoʻjaligi, sugʻorish va chorvachilik vazirligi oʻrmonlar, yaylovlar va tegishli tabiiy resurslar uchun masʼul. Viloyat NEPA idoralari, mahalliy qoʻmitalar, jamoa taraqqiyot kengashlari, yovvoyi tabiatni muhofaza qilish uyushmalari, oʻrmon va yaylovni boshqarish uyushmalari ham boshqaruvga taʼsir qilishi mumkin. Vaxi va qirgʻiz jamoalari, koʻchmanchi kuchilar va boshqa mahalliy aholi rasmiy hamda jamoaga asoslangan dasturlar bilan birga anʼanaviy yaylovdan foydalanish, terim va mahalliy ekologik bilimga tayanadi. Aholi va tashrif buyuruvchilar uchun foydalanish yagona, tasdiqlangan umumxalq ruxsatnomasi, bronlash, toʻlov yoki mavsumiy tizim bilan boshqarilmaydi. Tabiat turizmi ayniqsa Band-e-Amir, Bomiyon va Vaxon bilan bogʻliq, lekin yoʻllar, xavfsizlik va mahalliy ruxsatlar hududga qarab farq qiladi. Axborot va madaniyat vazirligi 2026-yil martidagi Hayit davrida tabiiy va dam olish maskanlariga qariyb 2,3 million ichki va xorijiy tashrif haqida xabar qilgan; bu umumiy talabni koʻrsatuvchi raqam, alohida maskanlar boʻyicha tekshirilgan tashriflar soni emas. Qurgʻoqchilik, suv toshqini, sel, eroziya, koʻchki, qor koʻchkisi, qor erishi va muzlik oqimidagi oʻzgarishlar hamda yerosti suvlari oʻzgarishi yaylov, oʻrmon, botqoqlik va yashash joylariga zarar yetkazishi mumkin. Tabiatga taʼsir qiladigan oqibatlardan farqli ravishda, ofat ogohlantirishi va favqulodda choralar alohida xizmatlardir. Muhofazaga muhtoj turlar roʻyxatida NEPA bildirgan 149 takson bor: 76 sutemizuvchi, 57 qush, sakkiz oʻsimlik, toʻrt sudralib yuruvchi, ikki baliq, bitta hasharot va bitta amfibiya. Ustuvor turlar qatoriga qor qoploni, Marco Polo arxari, markhor, urial, togʻ echkisi, qoʻngʻir ayiq, Osiyo qora ayigʻi, manul, lochin va koʻchib yuruvchi suv qushlari kiradi. Biologik xilma-xillik boʻyicha oltinchi milliy hisobot dunyo miqyosida xavf ostidagi 39 tur va sakkizta xavf ostidagi kenja turni aniqlagan, biroq milliy populyatsiya maʼlumotlari toʻliq emas yoki eskirgan; shu qaydlardan mamlakat miqyosidagi hozirgi populyatsiya soni kelib chiqmaydi. Noqonuniy ov, yigʻish va yovvoyi tabiat savdosi tabiatni muhofaza qilishga oid muammolar sifatida qayd etilgan; amaldagi ijro tafsilotlari va ovga oid umumiy taqiqni tegishli qonun hamda hudud qoidalari asosida tekshirish zarur. Ekologik taʼlim viloyat targʻiboti, maktab dasturlari va jamoa materiallarini qamrab oladi, ammo mamlakat miqyosidagi tabiat oʻquv dasturi, akkreditatsiyalangan bogʻ yoʻriqchisi yoʻli va ommaviy tadqiqotga kirish tizimi tasdiqlanmagan. Tabiat boshqaruvi milliy tartibga solish va mahalliy amaliyotni birlashtiradi; navbatlab yaylatish yoki tiklash kabi chora-tadbirlar qisqa muddatli cheklov, monitoring vazifasi va imkoniyat xarajatlarini keltirib chiqarishi mumkin.