Afg‘onistonda yashash muhiti

Afg‘onistonda yashash muhitiga oid xizmatlarning улсын хэмжээнд нэг багц байхгүй. Хот төлөвлөлт, дэд бүтцийг голчлон Хот байгуулалт, орон сууцны яам хариуцна. Dari хэлээр shārwālī (شاروالی) гэж нэрлэдэг хотын захиргаа, хотын удирдлага нь хог хаягдал, ус зайлуулах суваг, цэцэрлэгт хүрээлэн, явган хүний зам, олон нийтийн талбайг хариуцна. Байгаль орчныг хамгаалах үндэсний агентлаг байгаль орчны зохицуулалт, хяналт, зөвшөөрөл, агаар, ус, дуу чимээ, хог хаягдлын дүрмийг хариуцдаг. Хотын ус хангамж, ариутгах татуургын төрийн корпораци хотын ус, бохир усны үйлчилгээ дээр ажилладаг. ТББ болон НҮБ-ын байгууллагууд төслийн болон хандивлагчийн санхүүжилттэй үйл ажиллагаагаар эдгээр бүтэц дээр нэмэр болдог. Кабул, бусад хот, албан бус суурьшил, хөдөөгийн нөхцөл ихээхэн ялгаатай. Хотжилт хурдацтай явагдаж, 2008–2021 онд Кабулын барилгажсан талбай ойролцоогоор 72 хувиар нэмэгджээ. 2024 онд хот суурин газарт 11,4 сая орчим хүн буюу нийт хүн амын 27 хувиас илүү нь амьдарч байв. Үүний зэрэгцээ ус, бохир ус, ус зайлуулах суваг, хог цуглуулах, цахилгаан, явган зам, аюулгүй олон нийтийн талбайн хомсдол хэвээр. Өрхийн 35 орчим хувь цахилгаан түгээх сүлжээнд холбогдсон; найдвартай нийлүүлэлтийн хэмжээ үүнээс мэдэгдэхүйц бага. Хөдөөд нарны эрчим хүч, бичил усан цахилгаан станц, олон нийтийн шийдэл илүү чухал. Хүртээмж, үнэ, хугацаа байршил, үйлчилгээ үзүүлэгч, төслийн санхүүжилт, орлого, аюулгүй байдлаас хамаарна. Ус, бохир усны үйлчилгээнд газрын доорх ус, худаг, ус түгээгч, усны машин, хотын шугам сүлжээ, орон нутгийн таталцлын болон нарны систем ашигладаг. Ган, газрын доорх усны түвшин буурах нь нийлүүлэлтийг дордуулж байна; 2025 он цаг уурын гангийн дараалсан дөрөв дэх жил байв. UNICEF 2025 онд хүн амын 30 орчим хувь үндсэн ундны усны үйлчилгээнд хүрэх боломжгүй гэж тооцоолсон. 2024 онд ус, ариун цэвэр, эрүүл ахуйн үндсэн үйлчилгээтэй өрхийн хувь ойролцоогоор 24; үүнд хотод 46,3 орчим, хөдөөд 16,5 хувь байв. Дэлхийн банкны хуучин жишиг мэдээллээр Кабул, Кандагар, Герат хотод шугам сүлжээний хамралт 20 хувиас бага, бохир ус цуглуулах иж бүрэн системгүй, орлого болж бүртгэгддэггүй усны алдагдал 50–60 орчим хувь байжээ. UWASS хэрэглэгчийн үйлчилгээ үзүүлж, шинэ шугам хоолой дээр ажиллаж байгаа; шууд утас нь 130. Холбоо барилаа гээд шугамд холбогдох нь автоматаар бий болохгүй. Төлбөр, хариуцлага, шийдвэрлэх хугацаа орон нутагт ялгаатай. Ган, үер, цочмог усархаг суулгалт эсвэл холерын дэгдэлт, буцаж ирэгсэд болон дотооддоо шилжин суурьшсан хүмүүсийн нөхцөлд UNICEF, WHO болон ТББ-ууд яаралтай нэмэлт үйлчилгээ үзүүлдэг. Бодит үүрэгт усыг хэмнэх, худаг булаг бохирдохоос хамгаалах орно. 2026 онд UWASS 19 мужид 132 усны төсөл, төвлөрсөн бус бохир ус цэвэрлэх байгууламж дээр ажиллаж байв. Агаарын бохирдол гэр дотор болон гадаа үүсдэг. Өвөл нүүрс, мод болон бусад хатуу түлш бохирдолд нөлөөлнө; бусад эх үүсвэрт шороон хучилтгүй замын тоос, генератор, үйлдвэр, утаа ихтэй тээврийн хэрэгсэл орно. ДЭМБ-ын мэдээллээр 2022 онд хүн амын ердөө 31 орчим хувь цэвэр түлш хэрэглэж байжээ. ДЭМБ 2019 онд агаарын бохирдолтой холбоотой нас баралтыг 100 000 хүн тутамд 269,1 гэж тооцсон. Кабулд хэмжилт хийдэг ч өгөгдөл хэсэгчлэн хязгаарлагдмал эсвэл хуучин; улсын хэмжээнд найдвартай шууд AQI хамрах хүрээ тогтоогдоогүй. NEPA зохицуулалт, шалгалт, шүүлтүүрийн шаардлага, утаатай тээврийн хэрэгслийн хяналт, гомдлын сувгийг ашигладаг ч хэрэгжилт байршлаар ялгаатай байж болно. Дуу чимээний хувьд NEPA нь dari хэлээр مقرره آلودگی صوتی гэж нэрлэдэг Дуу чимээний бохирдлын журмыг хэрэгжүүлдэг. Нөлөөлөл хот, худалдааны бүсэд их тохиолдоно. Улсын хэмжээний найдвартай хэмжилт, өртөлтийн мэдээллийн цуваа, мөн нэгэн ижил хугацаа, төлбөртэй олон нийтийн иж бүрэн журам тогтоогдоогүй. Байршлаас шалтгаалан NEPA эсвэл хотын сувгаар гомдол гаргаж болно. Бодитой мэдрэгддэг ногоон байгууламж (ساحات سبز)-д цэцэрлэгт хүрээлэн, гудамжны мод, цэцгийн мандал, амралтын газар орно. Кабул хотын ногоон байгууламжийн газар арчилгаа, тэлэлтийг хариуцна. 2026 оны хотын тайланд нэг саяас олон суулгац арчилж, хэд хэдэн парк барьж буйг дурдсан. Нэвтрэх, арчлах, ажиллах цагийн улсын хэмжээний нэг дүрэм байхгүй. Chahar Qala-д байгууламж өдөрт ойролцоогоор 80–100 шоо метр цэвэрлэсэн бохир усаар ойр орчмын ногоон байгууламжийг хангадаг. Одоогийн хязгаарлалтаар эмэгтэйчүүд, охидын парк болон олон нийтийн талбайд нэвтрэх боломж эрс багассан. Аюулгүй орчинд гэнэтийн үер, ган, газар хөдлөлт, хөрсний нуралт, усны хомсдол, бохирдсон газар, аюултай хог эсвэл бохир ус, дайны үеийн тэсрээгүй зэвсгийн үлдэгдлийг шийдвэрлэх асуудал орно. 2024 оны тавдугаар сарын үерт НҮБ-ын мэдээллээр ойролцоогоор 210 хүн амиа алдаж, 4 000 гаруй байшин сүйджээ. 2026 оны эхээр 1 000 гаруй км² газар мина, тэсрэх зэвсгийн үлдэгдлээр бохирдсон; 2025 онд тэсрэх хэрэгслээс 471 хүн гэмтэж, амиа алдсан тохиолдол бүртгэсэн. Сэжигтэй зүйлд хүрч болохгүй, бохирдсон бүс рүү орж болохгүй. Улс даяар үнэгүй олон хэлээр ажилладаг мэдээлэх үйлчилгээ (Awaaz 410)-ээр мэдээлж, шилжүүлэн өгч болно; тандан судалгаа, цэвэрлэгээг Awaaz өөрөө бус DAFA болон НҮБ-ын түншүүд гүйцэтгэнэ. Олон нийтийн оролцоо (سهم‌گیری جامعه)-нд орон нутгийн бүлэг, удирдагч, хөршийн төлөөлөгч, хорооны төлөөлөгч (wakil-e guzars), хотын мэдээлэл, гомдлын суваг, төслийн санал хүсэлтийн систем орж болно. UNDP-ийн ABADEI хөтөлбөр орон нутгийн эрэмбэ тогтоох, 70 олон нийтийн бүлэг, гомдол саналын платформ ашигласан. Awaaz 410 олон хэлээр ажиллаж, 260 гаруй түншид асуудал шилжүүлдэг. Эдгээр сувгийн хамрах хүрээ, аюулгүй байдал нь утас ашиглах боломж, бүс нутаг, хүйс, ТББ байгаа эсэхээс хамаарна. Боломжтой мэдээллээр 2024 онд орон нутгийн төрийн албан тушаалд эмэгтэй хүн байгаагүй; судалгаанд оролцсон эмэгтэйчүүдийн 80 хувь гол асуудлаар орон нутгийн эрх баригчидтай холбогдож байгаагүй. Амьдрах орчинд уур амьсгалын өөрчлөлт, 2022–2025 оны ган, газрын доорх ус буурах, үер, газар хөдлөлт, буцаж ирэгсэд, дотоод шилжилт, албан бус тэлэлт, хөрөнгө оруулалт бага зэрэг нөлөөлж байна. 2024 онд байгуулсан НҮБ, Дэлхийн банкны усны платформ болон уур амьсгалд тэсвэртэй төслүүд өгөгдөл, хангамжийг сайжруулах зорилготой. 2025 онд UNICEF уур амьсгалд тэсвэртэй усны 92 систем, хоёр саяас олон хүнд аюулгүй ус хүрсэн, 45 ажиглалтын худаг, 100 мэдээлэл бүртгэгчийн талаар мэдээлсэн. UNDP бүх 34 мужид нарны эрчим хүч, эрчим хүч, дэд бүтцийн төслийг дэмждэг. Ийм арга хэмжээ ихэвчлэн төсөл эсвэл хандивлагчийн санхүүжилттэй бөгөөд улсын хэмжээний нэгдсэн эрх үүсгэхгүй; хэрэгжих байдал, хугацаа санхүүжилт, хүртээмж, тендер, орон нутгийн зөвшөөрлөөс хамаарна. Байгаль орчны тухай хууль болон NEPA дүрэмд байгаль орчин, нийгмийн нөлөөллийн үнэлгээ (ESIA), байгаль орчны анхан шатны шалгалт (IEE), байгаль орчны зөвшөөрөл, агаар, ус, дуу чимээ, хог хаягдлын хяналт зэрэг албан ёсны хэрэгсэл бий. NEPA орон нутгийн байгаль орчны зөвшөөрөлд 1 000 AFN, гадаадын эсвэл холимог зөвшөөрөлд 5 000 AFN хураамж, нэрлэсэн гурван жилийн хугацаа заасан. Бусад үнэлгээний хураамж төсөл, операторт хамаарах бөгөөд оршин суугчдад автоматаар үйлчилгээ авах эрх үүсгэхгүй. Хэрэгжилт болон байгууллагад бодитоор хандах боломж жигд бус хэвээр. Байгалийг зөвхөн уур амьсгал, ус эсвэл ногоон байгууламж амьдрах орчны нэг хэсэг болгон шууд мэдрэгдэх хэмжээнд энд хамруулна. Орон сууцны хууль, тээврийн иж бүрэн систем, ерөнхий байгалийн бүс энэ ангилалд орохгүй; харин явган зам, хүртээмж, замын хөдөлгөөний ялгарал нь орчинд шууд нөлөөлөх хэмжээнд тооцогдоно.