په افغانستان کې مسلکونه

په افغانستان کې مسلکي کارونه کرنه او مالداري، کان‌کیندنه، تولید، ودانیز او ترمیمي کارونه، عمده او پرچون پلور، مېلمه‌پالنه، ترانسپورټ، زده‌کړه، روغتیا او ټولنیز کار، مالي چارې، حسابداري، حقوقي خدمتونه، انجنیري، ساینس، رسنۍ، کلتور، امنیت، د کور کار او بشري فعالیتونه رانغاړي. په سیمه‌ییزو اصطلاحاتو کې کار د کار لپاره، وظیفه د دندې لپاره، مسلک او حرفه د مسلک یا کسب لپاره، او کارګر د کارکوونکي لپاره کارېږي. د کار ته د ننوتلو عامې لارې د کورنۍ او ټولنې شبکې، د کورنۍ سوداګري، خپلواک کار، په ورکشاپ کې زده‌کړه، معاش‌لرونکې یا بې‌معاشه شاګردي، د کار پر مهال زده‌کړه او ورځنی یا موسمي مزدوري دي. رسمي وړتیاوې ښايي د تخنیکي او مسلکي زده‌کړو، لنډمهالو کورسونو، پوهنتونونو یا مسلکي اسنادو له لارې ترلاسه شي او بیا د ځانګړې دندې لپاره ګومارنه وشي. د جواز لرونکو مسلکونو لپاره د اسنادو ارزونه، د وړتیا پرېکړه او ثبت یا جواز هم اړین دي. په روغتیايي مسلکونو کې علمي او هویتي اسناد اړین دي؛ د وړتیاوو ارزونه شاوخوا 3–5 کاري ورځې وخت نیسي، خو د ارزونې او جواز پرېکړه د مسؤلې ادارې له پرېکړې سره تړلې ده. ډاکټران او نور روغتیايي کارکوونکي جواز ته اړتیا لري، خو د ښوونکو، د عامه خدمتونو د کارکوونکو او موټرچلوونکو شرایط د هر سکتور له مخې جلا دي. د کار او ټولنیزو چارو وزارت، د پوهنې وزارت او تخنیکي او مسلکي چارواکي، د عامې روغتیا وزارت، طبي شورا، د جواز او ثبت دفترونه، د ترانسپورټ چارواکي او ولایتي ادارې ښايي بېلابېل مسؤلیتونه ولري. بهرني اسناد او د کار اجازه هم پر اړوندې ادارې او سکتور پورې تړلي دي. د کار شرایط ډېر وخت غیررسمي، خپلواک، د کورنۍ پر بنسټ، ورځنی یا موسمي کار وي؛ عاید یې نامنظم او د خوندیتوب پوښښ یا پلي کېدل یې محدود وي. ودانیز کار، کان‌کیندنه، کرنه، ورکشاپونه او ترانسپورټ ځانګړي حرفوي خوندیتوبي خطرونه لري. ښځې له رسمي اقتصادي فعالیتونو ته د لاسرسي له سختو محدودیتونو سره مخ دي. د UNDP د 2024 کال د کورنیو معلوماتو له مخې، د کار وړ عمر لرونکو ښځو شاوخوا 6–7% د کار راپور ورکړی، په داسې حال کې چې د نارینه‌وو لپاره دا کچه 83–84% وه. د ښځو ملکیت لرونکي کاروبارونه، په کور کې تولید، او بشري یا معیشتي پروژې مستند بدیلونه برابروي، خو لاسرسی د ولایت، اسنادو، امنیت او سیمه‌ییزو قواعدو له مخې توپیر لري. یو عام پرمختګ دا دی چې شاګرد ماهر کارګر، استاد یا خپلواک کارکوونکی شي او وروسته کوچنی کاروبار جوړ کړي؛ رسمي اسناد تخصصي یا جواز لرونکو دندو ته د تګ مرسته کولای شي. د پېژندنې او تصدیق سیستمونه مستند شوي، خو په ټول هېواد کې یې پلي کېدل لا هم ټوټه‌ټوټه دي. د ملي کچې یو شان تعرفه، د پروسې وخت یا د مسلک زینه نه ده مستنده شوې؛ نو د روزنې، اسنادو، جواز، ترانسپورټ او د وړتیاوو د تصدیق لګښتونه باید په سیمه کې تایید شي. شته شواهد ټوټه‌ټوټه دي او ځینې اټکلونه زاړه دي؛ نو له هغو څخه د اوسنیو ملي شمېرو اټکل نه شي کېدای.