پەیوەندیی خۆشەویستی لە ئەفغانستاندا

لە ئەفغانستاندا سیستەمێکی فەرمیی نیشتمانی بۆ ئاشنابوون یان خۆشەویستی نییە. هەڵبژاردنی هاوبەش و نامزەدی زۆرجار لە ڕێگەی خێزان یان کۆمەڵگا ڕوودەدات و زۆربەی جار دەگاتە هاوسەرگیری. هاوسەرگیری بە شێوەی سەرەکی بە هاوسەرگیریی ئیسلامی (Nikah) بە کۆمەڵایەتی ڕەوا دەکرێت. شێوازی ژیانی پەیوەندی بە شێوەی بەرچاو لەنێوان شار، گوند و پارێزگا، هەروەها بەپێی بارودۆخی کۆمەڵایەتی و ئابووری جیاوازە. لە هەندێک بارودۆخدا هاوسەر یان خزمێکی پیاو کە ڕێگەی هەیە لەگەڵ ژنەکە بڕوات (Mahram) وەک هاوڕێ پێویستە. کەسێک کە لە پەیوەندیی خزمێتی یان هاوسەرگیریی ڕێگەپێدراودا نییە (na-mahram) بە سنوورداریی جیاواز ڕووبەڕوو دەبێت. بۆیە کۆبوونەوەی پیاو و ژنی نامەحرەم، گەشتی هاوبەش و پەیوەندیی تایبەت ڕەنگە بە توندی سنووردار بکرێت. وەزارەتی پەرەپێدانی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە (PVPV-Ministerium)، بە تایبەتی بەشەکانی پەرەپێدانی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە، لە 21ی ئابی 2024ەوە داواکاریی فراوان جێبەجێ دەکات. نزیکەی 3,300 پشکنەر و کۆمیتەی جێبەجێکردن لە 28 لە 34 پارێزگا دەسەڵاتی بڕیاردانیان زۆرە. داواکاریی مەحرەم و داپۆشینی سەر (Hijab)، لەگەڵ یاسای ناوخۆییی جیاکردنەوەی ڕەگەزەکان، کۆبوونەوە، گواستنەوە، کار و دەستگەیشتن بە خزمەتگوزاری قورس دەکەن. پەیوەندیی دیجیتاڵ جێگرەوەیەکی پارێزراوی باوەڕپێکراو نییە. پشکنینی مۆبایل و سڕینەوە یان دەستبەسەرکردنی بەرنامەی پەیوەندی ڕاپۆرت کراوە. پەیوەندیی سێکسی پێش هاوسەرگیری و پەیوەندیی سێکسی کە وەک زینا، واتە زینا و پەیوەندیی نایاسایی، پۆلێن دەکرێت ڕەنگە مەترسیی ئەخلاقی و یاساییی تاوانیی توندی دروست بکات. ناتوانرێت سزا یەکگرتووی نیشتمانیی ئێستا بە دڵنیایی دیاری بکرێت. ڕێگای فەرمیی پەیوەندیی هاوڕەگەزبازان بە باوەڕپێکراوی بەڵگەدار نییە؛ بەپێی OHCHR، کەسانی LGBTQ+ ڕووبەڕووی هێرشی ئامانجدار دەبنەوە. هاوسەرگیری لە زۆر کۆمەڵگادا چوارچێوەی سەرەکیی کۆمەڵایەتی و خۆشەویستییە. ڕۆڵە ڕەگەزییەکان زۆرجار هاوسەنگ نین و مەترسیی زۆرەملێ و توندوتیژیی ڕەگەزی بەرزە. فەرمانی تایبەتی 2021 مافی ڕەزامەندیی ژنانی گەورەساڵ بە هاوسەرگیری ناساند، بەڵام نەریتی پیاوسالار و کردارە زۆرەملێیەکان سەربەخۆییی کرداری لاواز دەکەن. بەپێی داتای MICS و UN Women بۆ 2022–2023، 28.7 لەسەدی کچان پێش تەمەنی 18 ساڵ هاوسەرگیرییان کردبوو و 9.6 لەسەدیان پێش 15 ساڵ. ناخۆشیی ئابووری، قەدەغەی خوێندن و کار و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان هاوسەرگیریی زوو و زۆرەملێ پەرە پێدەدەن. جێگرەوەی کرداری بۆ تەندروستیی سێکسی و زاوزێ و پشتگیریی دەروونی و کۆمەڵایەتی ناوەندی تەندروستیی خێزانیی پاڵپشتیکراوی UNFPA، تیمی تەندروستیی گەڕۆک، مامانی ژن و ڕاوێژکاری ژن دەگرێتەوە. دەستگەیشتن بە ناوچە، داهات، دووری و ستێرەریوە بەستراوە؛ چاودێریی تایبەت ڕەنگە لە توانای دارایی دەرچێت. پلاندانانی خێزان هەندێک جار بە ڕەزامەندیی مێرد و ستێرەری سنووردارە. لە ناکۆکییەکاندا دادگاکانی دوفاکتۆ، وەزارەتی داد، نووسینگەکانی سکاڵای PVPV و ئەنجومەنی نافەرمیی پیران (Jirga یان Shura) ڕەنگە هەڵبژێردرێن. دەستگەیشتنی ژنان زۆر خراپترە: لە ڕاپرسییەکی سەرتاسەریی نەتەوە یەکگرتووەکان لە کانوونی یەکەمی 2025دا 14%ی ژنان بەراورد بە 53%ی پیاوان ڕایانگەیاند دەستیان بە چارەسەریی ناکۆکیی فەرمی دەگات؛ زیاتر لە نیوەی ژنان خراپبوونیان هەست پێکرد. نووسینگە فەرمییەکانی ژنان و مافی مرۆڤ و زۆر خزمەتگوزاریی تایبەت بە ژنانیش ڕاگیراون یان لەناوبراون. وەزارەتی داد ڕاوێژی یاساییی بەخۆڕایی پێشکەش دەکات و هێڵی 188 ناودەبات، بەڵام بەردەستبوون و سەلامەتی دڵنیا نییە. فەرماننامەی ژمارە 18 لە 14ی ئایاری 2026 بڵاوکرایەوە. پیاوان مافی تەڵاقی تاک‌لایەنەیان هەیە، لە کاتێکدا ژنان هێشتا بە ڕێگای دادوەریی ئاڵۆز و سنووردارەوە پەیوەستن. ماددەیەک بۆ کچانی هاوسەردار دوای بلوغ ئاماژە بە هاوسەرگیریی منداڵ دەکات و کێشەیەکی گەورەی ڕەزامەندی دروست دەکات، کاتێک بێدەنگی بە ڕەزامەندی دادەنرێت. فەرماننامەی ژمارە 12/2026 ڕێگە بە دەستێوەردانی سنوورداری دادگا لە کەیسەکانی ئازاری توند دەدات؛ مێردی تاوانبارکراو ڕەنگە 15 ڕۆژ زیندان بدرێت. ژمارەی سەرتاسەریی باوەڕپێکراو بۆ تێچووی ئاشنابوون، ماوەی پەیوەندی، نامزەدی یان جیاکردنەوە بەردەست نییە.