قوتابخانە لە ئەفغانستاندا

لە ئەفغانستاندا قوتابخانە بە وشەی Maktabیش ناسراوە. سیستەمی فەرمی پێش‌قوتابخانە، شەش ساڵ خوێندنی سەرەتایی، سێ ساڵ ناوەندیی خوارەوە و سێ ساڵ ناوەندیی سەرەوە دەگرێتەوە. وەزارەتی پەروەردەی دوفاکتۆ (MoE) پڕۆگرام، ستاندارد، تاقیکردنەوە و بڕوانامە دیاری دەکات؛ بەڕێوەبەرایەتیی پەروەردەی پارێزگا جێبەجێیان دەکات و چاودێریی ناوخۆیی دەکات. قوتابخانەی دەوڵەتی و تایبەت لەگەڵ ڕێگای فێرکاریی ئایینی وەک قوتابخانەی ئایینی (Madrasa)، دامەزراوەی پەروەردەی ئایینی (Darul Hifaz) و دامەزراوەی فێربوونی ئایینی (Darul Uloom) هەن. ئەمانە خۆکارانە هاوتای بڕوانامەی کۆتایی قوتابخانەی دەوڵەتی نین. پەروەردەی پێش‌قوتابخانە لە ئێستادا بە شێوەی سیستەماتیکی لەلایەن دەوڵەتەوە دابین ناکرێت. ڕێکخراوەکان هەندێک پۆلی پێش‌قوتابخانە لەژێر چاودێریی MoE دادەمەزرێنن، بەڵام پڕۆگرامی فەرمیی یەکسان یان چوارچێوەی پابەندکەری نیشتمانی نییە. تەنها نزیکەی 1%ی منداڵانی تەمەنی 36 تا 59 مانگ بە بەرنامەی پێش‌قوتابخانە دەچن. لەنێوان منداڵانی 24 تا 59 مانگدا 29.3% بە پێی پێوەرەکان لە گەشەی تەمەن‌گونجاودان. یاسای پەروەردەی 1387 پەروەردەی بێ‌جیاوازی گەرەنتی دەکات، پەروەردەی گشتیی پێش‌قوتابخانە، سەرەتایی و ناوەندی بەخۆڕایی ڕادەگەیەنێت و پۆلی 1 تا 9 بە زۆرەملێ دیاری دەکات. چوونە قوتابخانەی لەنێوان تەمەنی 6 تا 9 ساڵ دیاری دەکات و لێدان و سزای دەروونی قەدەغە دەکات. بەڵام دوای 2021، چەندە ئەم داواکارییە یاساییانە لە سەرتاسەری وڵات جێبەجێ دەکرێن نادیارە. دایک‌وباوک یان چاودێر پشتگیریی تۆمارکردن و بەشداریی بەردەوام دەکەن. قوتابخانەکان، دەسەڵاتی پارێزگا و MoE پڕۆگرام، تاقیکردنەوە، بەشداری و مەرجی پاراستن ڕێکدەخەن. بۆ کوڕان، بە گشتی پۆلی 1 تا 12 دەستپێکراوە، بەڵام سنوورداریی شوێن، کەمی مامۆستا، هەژاری، ململا‌نێ، کارەساتی سروشتی و ئاوارەیی بەشداریی ڕاستەقینە سنووردار دەکەن. بۆ کچان، پۆلی 1 تا 6 لە زۆر شوێن کراوەیە، لە کاتێکدا لە کردەوەدا دەستگەیشتن بە خوێندنی ناوەندی لە پۆلی 7ەوە لە ئاداری 2022ەوە قەدەغە کراوە. لە ئەنجامدا نزیکەی 2.2 ملیۆن کچی هەرزەکار لە خوێندن بێبەشن؛ هەر ساڵی خوێندن نزیکەی 397,000ی تر زیاد دەبن. داتای پشتڕاستکراو بە مەیدان هیچ بەشداریی ئاساییی کچان لە خوێندنی ناوەندی لە 2022ەوە نیشان نەداوە. لە 2024دا زیاتر لە 2.13 ملیۆن منداڵی تەمەنی قوتابخانەی سەرەتایی لە قوتابخانە نەبوون و نزیکەی 60%یان کچ بوون. تۆمارکردنی ڕاگەیەندراو ڕەنگە لە بەشداریی ڕاستەقینە جیاواز بێت، چونکە تۆماری پەروەردە ڕەنگە ناوی خوێندکار تا سێ ساڵ بهێڵێتەوە. پەروەردەی بنیاتنراوی کۆمەڵگا (CBE) بەشێکی فەرمیی سیستەمی گشتی ناسراوە، بەڵام زۆرجار لەلایەن ڕێکخراوەکانەوە دارایی و جێبەجێ دەکرێت. قوتابخانەی کۆمەڵگایی (CBS) بە شێوەی ئاسایی پۆلی 1 تا 3 بۆ منداڵانی پێشتر نەچووی قوتابخانە دابین دەکات؛ ناوەندی فێربوونی خێرا (ALC) منداڵانی گەورەتر تا نزیکەی 15 ساڵ بە خێرایی زیاتر لە پۆلی 1 تا 6دا پێش دەخات. گواستنەوە بۆ قوتابخانەی دەوڵەتیی نزیک بە بەشداری، تاقیکردنەوە، تەواوکردن و توانای ناوخۆییەوە بەستراوە و گەرەنتی نییە. پلانی بەردەوامیی فێربوون گواستنەوەی ئەم جۆرە لە ماوەی دوو تا سێ ساڵدا پێشبینی دەکات. دوای بەرزبوونەوە بۆ نزیکەی 30,000 پۆلی CBE لەگەڵ نزیکەی یەک ملیۆن فێرخواز لە 2023دا، لە کۆتایی 2024دا نزیکەی 21,000 پۆل هەبوو. بە گشتی پۆلی نوێی CBE مۆڵەت نادرێت؛ لەوانەش فریاکەوتن و گەڕاوەکان هەندێک جیاوازییەک هەن. لە نیوەی یەکەمی 2026دا بەرنامەکانی یونیسێف بە CBE و بەرنامەی فێربوونی کاتی 55,937 منداڵی لاوازیان گەیاند، 67%یان کچ بوون. فێربوونی ناوماڵ یان بەرنامەی دیجیتاڵی ڕەنگە وانە زیاد بکات، بەڵام زۆرجار مۆڵەتی پەسەندکراوی نییە و جێگای قوتابخانەی ناوەندیی ئاساییی سەلامەت ناگرێتەوە. دەستگەیشتن و هەڵسەنگاندنی یاساییی ئەو بەرنامانە ڕەنگە لە ناوخۆ جیاواز بێت. بە پێی زمانی زۆرینە، وانە بە داری یان پشتۆیە. هەردوو زمان وانەی فەرزین. وانەکان بیرکاری، زانستە سروشتییەکان، ئینگلیزی، خوێندنی ئیسلامی، مێژوو، جوگرافیا، بایۆلۆجی، فیزیا، کیمیا، زانستی کۆمپیوتەر، هونەر و وەرزش دەگرنەوە. پلانی پڕۆگرامی 2025 کاتی زیاتر بۆ وانە ئیسلامی، زانستی و پراکتیکی و کەمتر بۆ زمان و زانستە کۆمەڵایەتییەکان داناوە. وانە ئیسلامییەکان نزیکەی نیوەی وانەکانی هەفتە پێکدەهێنن. کتێبی پۆلی 1 تا 6 لە ئەیلوولی 2025دا نوێ کرانەوە؛ نوێکردنەوەی پۆلی 7 تا 9 هێشتا بەردەوام بوو. زمانی ناوخۆ وەک ئۆزبەکی، تورکمانی، پەشەیی، نوڕستانی، بلوچی یان زمانی پامیر ڕەنگە وانە بکرێن. قوتابخانەکان زۆرجار وانە بە جیاوازیی ڕەگەز یان لە کاتی جیاوازدا ڕێکدەخەن. مامۆستای ژن دەستگەیشتنی کچان ئاسان دەکات، بەڵام بە تایبەتی لە ناوچە گوندییەکاندا کەمە. نزیکەی نیوەی قوتابخانەکان بە شێوەی دڵنیا ئاو، خزمەتگوزاریی پاکوخاوێنی یان گەرمیان نییە. نزیکەی 79% کارەبایان نییە و زیاتر لە 60% توالێتی جیا بۆ کچان نییە. قوتابخانە و بەرنامەی کۆمەڵگایی کەرەستەی فێربوون، یارمەتیی ئاو و پاکوخاوێنی، نانی قوتابخانە، ناردن بۆ پاراستنی منداڵ و پشتگیریی دەروونی و کۆمەڵایەتی پێشکەش دەکەن. مافی فەرمی بۆ منداڵانی کەمئەندام هەیە، بەڵام ژێرخانی گونجاو و دابینکردنی گونجاو لە زۆر شوێندا بە توندی سنووردارن. بەپێی یاسا پەروەردەی گشتی بەخۆڕاییە، بەڵام زۆرجار تێچووی ناڕاستەوخۆی کەرەستە، جل و گواستنەوە هەیە. بەشداری لە قوتابخانە هەروەها ڕەنگە داهاتی کارکردنی منداڵ یان ئەرکی ماڵ لەدەست بدات. دەستپێک و کۆتایی ساڵی خوێندن و تاقیکردنەوە بە پێی ساڵنامەی MoE و جیاوازیی ناوچەی کەشوهەوایی ڕێکدەخرێن. لە ناوچە ساردەکان ساڵی خوێندنی 1405 لە 26ی ئاداری 2026 دەستی پێکرد. خوێندنی سەرەتایی دوای پۆلی 9 تەواو دەبێت. تەواوکردنی پۆلی 12 ڕێگا بۆ خوێندنی دواتر دەکاتەوە کە لە دەرەوەی ئەم بابەتەیە. MoE بڕوانامەی فەرمیی تەواوکردن دەردەکات.