فێربوونی زمان لە ئەفغانستاندا

لە پڕۆگرامی خوێندنی دەوڵەتیدا پەشتۆ لە پۆلەکانی ١ تا ١٢، داری و ئینگلیزی لە پۆلەکانی ٤ تا ١٢، و عەرەبی بۆ پۆلەکانی ٧ تا ٩ دانراون؛ کتێبی ئۆزبەکی، بەلوچی و پەشایی پۆلەکانی ١ تا ٩ دەگرێتەوە. بەڵام لە لیستی کەرەستەدا هەبوونیان بەڵگەی ئەوە نییە کە هەموو قوتابخانەیەک ئەم وانانە دەڵێتەوە. دەستوور پەشتۆ و داری وەک زمانی فەرمی ناو دەبات و پشتگیریی هەموو زمانەکان و وانە بە زمانی دایک لە ناوچە زۆرینەزمانییەکاندا پێشبینی دەکات. جێبەجێکردنی کردەوەیی لەلایەن دەسەڵاتە دوفاکتۆکانەوە نادیارە. دامەزراوەکانی خوێندنی باڵا لەوانەیە بۆ خوێندکارانی تازەوەرگیراوی خاوەن ئاستی سنوورداری ئینگلیزی، خولی ئینگلیزیی دوو سەمستەری پێشکەش بکەن. خولەکە قسەکردن، نووسین، ڕێزمان، وشەسازی و خوێندنەوە دەگرێتەوە؛ کرێ، مەرجی وەرگرتن و بەهای بڕوانامەکە بە دامەزراوەی تاکەکەسییەوە پەیوەستە. بۆ گەورەساڵان، دەرفەتی خوێندەواری و فێربوونی زمان بە سەرەکی لەلایەن UNESCO، UNICEF، ڕێکخراوە ناحکومییەکان و کۆمەڵگاکانەوە پێشکەش دەکرێت. بەرنامە مێژووییەکانی وەک Learning for Life خولی بنەڕەتیی نۆ مانگ و خولی پڕکردنەوەی شەش مانگی بۆ ژنانی ١٥ ساڵ و سەرووتر تێکەڵ دەکرد؛ دانپێدانانی کاتی وەک هاوتای ساڵی سێیەمی خوێندنی سەرەتایی، ڕێگایەکی ستانداردی سەرانسەریی ئێستا نییە. بەرنامەی FILLی خۆڕایی بۆ دایک و باوکان و چاودێرانی پەشتۆزمان نزیکەی دە کاتژمێر فێربوونی لەخۆ دەگرت، بەڵام تەنها تا ٣١ی دیسەمبەری ٢٠٢٤ تۆمار کراوە و بۆیە بەردەستبوونی ئێستای پشتڕاست نەکراوە. پەروەردەی بنەماڵەیی و ناوەندەکانی فێربوونی خێرا یارمەتیی منداڵان دەدەن خوێندنەوە و نووسینی بنەڕەتی فێرببن؛ ناوەندەکانی فێربوونی خێرا دەتوانن ساڵێکدا دوو پۆل تەواو بکەن و ناوەڕۆکی پۆلەکانی ١ تا ٦ لە سێ ساڵدا بپڕێننەوە. دەستڕاگەیشتن، ئاسایش، مامۆستا و بەرەوپێشچوون بۆ پۆلە بەرزترەکان بە پڕۆژە و شوێنی دیاریکراوەوە پەیوەستە. لە ٢٠٢٤/٢٥دا زیاتر لە ٢.١٣ ملیۆن منداڵی تەمەنی خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانە نەبوون و زیاتر لە ٩٠ لە سەدی دە ساڵان نەیاندەتوانی دەقێکی سادە بخوێننەوە. نزیکەی ٢.٢ ملیۆن کچ لە دەستگەیشتن بە خوێندن لە دوای سەرەتایی بێبەش کران؛ ژنان لە ٢٠٢٢ەوە دەستگەیشتنیان بە خوێندنی باڵا نییە. شێوازە دیجیتاڵییەکانی فێربوون بە تەلەفۆن، گرووپی گفتوگۆ، خزمەتگوزاریی ئۆنلاین یان پێشکەشکردنی کەمداتا وانەکان تەواو دەکەن، بەڵام زۆرجار پەسەندکراو نین و بەهۆی ناپایداریی کارەبا و ئینتەرنێت سنووردارن. هیچ پلاتفۆڕمێکی فێربوونی زمانیی یەکسانی نیشتمانیی بە بەڵگەی گشتی دیاری نەکراوە. دەسەڵاتی گشتیی تاقیکردنەوەکان (NEXA) دەسەڵاتی گشتیی تاقیکردنەوەکانە، بەڵام چوارچێوەی نیشتمانیی توانای زمان، هاوتای CEFR یان بڕوانامەی زمانیی ستانداردکراوی دەوڵەتی بەڵگەدار نەکراوە. تاقیکردنەوەی TOEFL iBT لە ئەفغانستان بەردەستە؛ شوێنی تاقیکردنەوە، تاقیکردنەوە لە ماڵەوە، کرێ، بەروار و دانپێدانان بە ETS و دامەزراوەی وەرگرەوە پەیوەستە. بۆ ژیانی ڕۆژانە، فۆڕم، تەندروستی، قوتابخانە و ژیانی کۆمەڵایەتی، خوێندەواری بە داری، پەشتۆ یان زمانی دایکیی ناوخۆ زۆرجار زۆر بەسوودە. ئینگلیزی زیاتر پشتگیریی خوێندنی باڵا و ڕێگاکانی خوێندنی نێودەوڵەتی دەکات. ڕێگای فێربوونی زمانیی ستانداردکراوی نیشتمانی بۆ شوێنی کار بەڵگەدار نەکراوە؛ بۆیە پێویستە دابینکەر، نرخ، بەروار و دانپێدانانی ئێستای هەر بەرنامەیەک لە دامەزراوەی بەرپرسیارەوە بپشکنرێت.