دولتی قدرت خیلی متمرکز هسه. حاکم (امیر) نخستوزیر، معاونون، کابینه، وزارتخانه و ادارهها ره بالا دله هسه. کشورِ داخله وزارت پلیس و مدنی اداره، دفاع وزارت مسلح نیرو، اطلاعات عمومی ریاست اطلاعات، دادگستری وزارت حقوقی بازبینی و کمک، و دارایی وزارت عمومی خرج ره مسئول هنه. امر به معروف و نهی از منکر وزارت عمومی رفتار قاعده‌ها ره کنترل کنه و شکایتون ره گیره. رهبریِ منصبون بیشتر مرد طالبان پیروون دست دله هسه. ۲۰۰۴ قانون اساسی، افغانستون ره مستقل، واحد و جدا‌نَبوِ دولت، سه شاخه حکومت، ملی مجلس، انتخابی ولایت و شهرستان شورا، و شهرداری انتخابون ره رسمی توصیف کَرده. تصرف به بعد این نظام تعطیل هسه. دادگستری وزارت قدیمی‌تر قانون اساسی ره بی‌اعتبار نام ببره؛ تازه قانون اساسی ثبت نَییه. حقوقی بنیاد، شریعتِ برداشت، قرآن، سنت، حنفی فقه، امیرِ فرمان و رسمی روزنامه منتشره دستورون ره دربر گیره. قانون‌نویسی و سیاسی تصمیم‌ها بیشتر بسته درِ پشت انجام بَوه، عمومی مشورت یا رسمی پارلمانی نظارتِ قابل‌نشان نداشته. افغانستون ۳۴ ولایت دله تقسیم هسه، که ولایات هم نام ببرنه؛ شهرستانون (ولسوالی)، ولایتی ادارهها و شهرداریون هم داره. ولایت و شهرستان حاکم و شهردار منصوب بَون. فدرال یا خودمختار دولت پایه نیه. علما شوراها هر ۳۴ ولایت دله هسه. ریش‌سفیدون، دینی دانشمندون و دولتی نهادون محلی اختلاف ره میانجیگری کننه، ولی اهمیت و دولتی فرمانِ عملی‌شدن منطقه‌به‌منطقه فرق کنه. دولتی خدمتونِ دله تذکره، گذرنامه، احوال ثبت، مالیات و گمرک، دادگاه، درمان، درس و عمومی امنیت هسه. دسترسی و کارراهه، خدمت، تابعیت، سند، محل زندگی، امنیت و جنسیت وابسته هسه. زنون رسمی دادگاه مستقیم دسترسی دله گت نابرابری دارنه؛ مرد همراه شرط گزارش بَییه. دادگاه خدمت رسمی رایگان هسه، اما یکسانِ سرتاسری کارمزد و مهلت جدول ثبت نَییه. خانواده، ریشسفید و علما غیررسمی میانجیگری، رسمی راهونِ بخشی جایگزین کنه، ولی برابر یا مطمئن اجرایی قانونی اثر نده. بازنشستگی پرداخت هم مالی و اداری مانعون سبب عقب بَییه. عمومی خرج بیشتر دارایی وزارت و مالیات و گمرک مرجعون اداره کننه. مرکزی بانک (Da Afghanistan Bank) پول و بانکی کار داره، و پول افغان افغانی (افغانی) هسه. ۲۰۲۵ مالی سال دله داخلی درآمد حدود ۲۷۲.۴ میلیارد AFN، یعنی تولید ناخالص داخلی ۱۹.۸ درصد بود. خرج حدود ۲۷۸.۶ میلیارد، کسری ۶.۲ میلیارد AFN بَییه. حقوق خرجِ حدود ۵۹ درصد و امنیت خرجِ حدود ۴۸.۲ درصد بود. درآمد مالیات، گمرک و بازرگانی، کارمزد، عوارض، معدن، مخابرات و پروازِ عبورِ حق از بَییه. بینالمللی کمک مهم هسه ولی کم بَوه؛ شفافیت و داده پوشش محدود هسه. امروزه مستقل دموکراتیک نظارت موجود نیه. داخلی کنترل و شکایت نهادون دله امنیت و پالایش کمیسیون، فرمانون نظارت عالی اداره، امر به معروف و نهی از منکر وزارت شکایت کمیسیون و ستره محکمه بازرسی نهاد هسه. استقلال، انتشارکار و پیگیری‌پذیری محدود هسه. UNAMA بیرونِ ناظر هسه، افغانستونِ نظارتی اداره نیه. افغانستون هفت بینالمللی حقوق بشر پیمانِ عضو هسه، و بالفعل حاکمون هم مربوطه بینالمللی تعهدون دارنه. سیاسی حزبون ۱۷ اوت ۲۰۲۳ منحل بَیی. رسانه بیشتر خبر و فرهنگ وزارت و اطلاعات نهاد و امر به معروف و نهی از منکر وزارتِ دخالت زیر هسه. سانسور، تهدید، روزنامه‌نگار بازداشت و خودسانسوری عمومی بحث ره محدود کنه. ۵ ژانویه ۲۰۲۶ فرمان، اسلامی امارتِ انتقاد جرم اعلام کَرده. ۲۱ اوت ۲۰۲۴ امر به معروف و نهی از منکر قانون، ۲۸ ولایت کمیته و حدود ۳۳۰۰ بازرس اجرا کننه. زن و دختر سیستمی درس، کار، عمومی زندگی، رفت‌وآمد و عمومی بیان از دور هسه؛ شیعه، دیگه اقلیت و زنون دولتی ساختار دله کم نمایندگی دارنه. دفاع وزارت، داخله وزارت، پلیس، اطلاعات، مرز و امنیت نیرو و زندون امنیت مسئولن. آخرین UN گزارش پایه، مسلح مخالفونِ سرزمینی کنترل ره گت چلنج نکننه. خراسانِ اسلامی دولت (داعش) دولتی فشار باوجود فعال هسه؛ TTP، القاعده، ETIM یا TIP و دیگه گروهون هم موجودن. پاکستان سره مرزی درگیری و برون‌مرزی حمله گت خطر هسه. داخلی امنیت، جنگِ سالون سره مقایسه بهتر بَییه، ولی حقوق بشر نقض، عمومی اعدام، بدنی مجازات و خودسرانه بازداشت گزارش هسه. تریاکِ ممنوعیت سه سال برقرار هسه؛ ۲۰۲۵ خشخاش کشت ۲۰۲۲ اوجِ بیش از ۹۵ درصد پایین‌تر بَییه. دولتِ پیوستگی و بینالمللی پیمان تعهدون ادامه دارنه، ولی برابر، مستقل و قابل‌پیش‌بینی قانونی راه تضمین نَییه. شکایت بالفعل دادگاه، دادگستری وزارتِ کمک، امر به معروف وزارت یا اطلاعات نهاد، و ریش‌سفیدون و علما ره بفرستنه. ۲۰۲۶ سازمان ملل یافته‌ها پایه، زنون رسمی دادگستری دسترسی مردونِ حدود چهار برابر کمتر هسه. انتخابی مجلس، قانون اساسی شاخه‌جدایی، مستقل حقوق بشر کمیسیون و انتخابی محلی شوراها امروز مستقیم کارکردی برابر نداشته؛ علما و ریشسفید شوراها فقط تا اندازه‌ای مشورتی یا میانجیگری کار کننه. ۴ سپتامبر ۲۰۲۶، روسیه رسمی افغانستون ره به‌رسمیت شناخت، ولی اتحادیه اروپا و سازمان ملل سره تماس دولتِ شناسایی معنی نده. رهبری، فرمانون، شناسایی، بودجه، امنیت و حقوق خبر کوتاهِ وقت دله عوض بَوه.
افغانستونِ دله دولت
افغانستون سرزمینی دولت هسه که ۱۵ اوت ۲۰۲۱ به بعد طالبان عملاً سراسر خاکِ کنترل کَرده. رهبرون کشور ره Islamic Emirate of Afghanistan (اسلامی امارتِ افغانستون) نام ببرنه؛ هبتالله آخندزاده سرِ رهبر هسه، قندهار سیاسی مرکز حساب بَوه و کابل اداری مرکز. ۲۰۰۴ قانون اساسی ۲۰۲۱ به بعد کارکرد نداشته، و دولتِ نظم و اداره، طالبانِ شریعتِ برداشت، امیرِ فرمان و دیگه اداری دستورون پایه هسه.
VivAVia can make mistakes. Check important information.