Davlat hokimiyati kuchli markazlashgan. Amir bosh vazir, bosh vazir o‘rinbosarlari, vazirlar mahkamasi, vazirliklar va boshqarmalardan yuqori turadi. Ichki ishlar vazirligi politsiya va fuqarolik ma’muriyati, Mudofaa vazirligi qurolli kuchlar, Razvedka bosh boshqarmasi razvedka xizmatlari, Adliya vazirligi huquqiy tekshiruv va yuridik yordam, Moliya vazirligi esa davlat moliyasi uchun mas’ul. Fazilatni targ‘ib qilish va illatlarning oldini olish vazirligi jamoat xulq-atvori qoidalarini nazorat qiladi va shikoyatlarni ko‘rib chiqadi. Rahbarlik lavozimlarini asosan erkak Tolibon tarafdorlari egallaydi. 2004-yilgi Konstitutsiyada Afg‘oniston mustaqil, unitar va bo‘linmas davlat sifatida, uch hokimiyat tarmog‘i, milliy majlis, saylanadigan viloyat va tuman kengashlari hamda munitsipal saylovlar bilan ta’riflangan edi. Hokimiyat almashganidan beri bu tizim to‘xtatilgan. Adliya vazirligi avvalgi konstitutsiyalarni amalda emas deb ko‘rsatadi; yangi konstitutsiya hujjatlashtirilmagan. Huquqiy asos shariat talqini, Qur’on, Sunnat, hanafiy fiqhi, Amir farmonlari va rasmiy gazetada e’lon qilingan hujjatlardan iborat. Qonunlar va siyosiy qarorlar asosan yopiq tarzda, jamoatchilik bilan maslahatlashish yoki rasmiy parlament nazorati ko‘rsatilmagan holda qabul qilinadi. Afg‘oniston 34 viloyatga bo‘lingan; ular viloyat birliklari (viloyat), tumanlar, viloyat idoralari va munitsipalitetlarni o‘z ichiga oladi. Viloyat va tuman hokimlari hamda shahar hokimlari tayinlanadi. Federal yoki avtonom davlat bosqichi yo‘q. Ulama kengashlari 34 viloyatning barchasida mavjud. Oqsoqollar, diniy ulamolar va davlat organlari mahalliy nizolarni hal etishda vositachilik qiladi, ammo ularning ahamiyati va davlat ko‘rsatmalarining amalda qo‘llanishi hududga qarab farq qiladi. Davlat xizmatlariga milliy shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar (tazkira) va pasportlar, fuqarolik holati reyestrlari, soliq va bojxona, sudlar, sog‘liqni saqlash, ta’lim hamda jamoat xavfsizligi kiradi. Foydalanish va ko‘rib chiqish tartibi xizmat turi, fuqarolik, hujjatlar, yashash joyi, xavfsizlik vaziyati va jinsga bog‘liq. Ayollarning sudlarga bevosita kirishi jiddiy cheklangan; erkak hamroh talabi haqida xabarlar bor. Sud xizmatlari rasmiy ravishda bepul, ammo butun mamlakat uchun bir xil to‘lov va muddatlar jadvali hujjatlashtirilmagan. Oila, oqsoqollar va ulama vositachiligidagi norasmiy kelishuvlar rasmiy yo‘llarning o‘rnini qisman bosadi, lekin ularga teng yoki ishonchli ijro etiladigan huquqiy kuch bermaydi. Pensiya to‘lovlari ham moliyaviy va ma’muriy to‘siqlar sabab kechikmoqda. Davlat moliyasini asosan Moliya vazirligi hamda soliq va bojxona organlari boshqaradi. Markaziy bank (Da Afghanistan Bank) pul-kredit va bank vazifalarini bajaradi; valyuta afg‘oniydir. 2025-moliya yilida ichki daromad taxminan 272,4 milliard AFN yoki yalpi ichki mahsulotning 19,8 foizini tashkil etdi. Xarajat taxminan 278,6 milliard AFN, taqchillik esa 6,2 milliard AFN bo‘ldi. Ish haqi xarajatlarning taxminan 59 foizini, xavfsizlik xarajatlari esa taxminan 48,2 foizini tashkil etdi. Daromadlar soliq, bojxona va savdo, yig‘imlar, yo‘l haqlari, konchilik, telekommunikatsiya va havo hududidan uchib o‘tish to‘lovlaridan keladi. Xalqaro grantlar muhimligicha qolmoqda, biroq kamaymoqda; shaffoflik va ma’lumotlar qamrovi cheklangan. Hozir mustaqil demokratik nazorat yo‘q. Ichki nazorat va shikoyat organlariga Xavfsizlik va tekshiruv komissiyasi, Farmonlarni nazorat qilish oliy boshqarmasi, Fazilatni targ‘ib qilish va illatlarning oldini olish vazirligining shikoyat komissiyasi hamda Oliy sudning inspeksiya organi kiradi. Ularning mustaqilligi, e’lon qilish amaliyoti va ishlarni kuzatish imkoniyati cheklangan. UNAMA vaziyatni tashqaridan kuzatadi va hamrohlik qiladi, ammo Afg‘onistonning nazorat organi emas. Afg‘oniston xalqaro inson huquqlari bo‘yicha yetti shartnomaning ishtirokchisi bo‘lib qolmoqda; amaldagi hokimiyatlar tegishli xalqaro huquq majburiyatlarini bajarishda davom etadi. Siyosiy partiyalar 2023-yil 17-avgustda tugatilgan. Ommaviy axborot vositalari asosan Axborot va madaniyat vazirligi, shuningdek razvedka xizmati va Fazilatni targ‘ib qilish va illatlarning oldini olish vazirligining aralashuviga duch keladi. Senzura, qo‘rqitish, jurnalistlarni hibsga olish va o‘zini o‘zi senzura qilish jamoat muhokamasini cheklaydi. 2026-yil 5-yanvardagi farmon Afg‘oniston Islom Amirligini tanqid qilishni jinoyat deb belgilaydi. 2024-yil 21-avgustdagi Fazilatni targ‘ib qilish va illatlarning oldini olish to‘g‘risidagi qonun 34 viloyatdan 28 tasidagi qo‘mitalar va taxminan 3 300 inspektor tomonidan qo‘llanadi. Ayollar va qizlar ta’lim, bandlik, jamoat hayoti, harakatlanish va jamoat fikrini bildirishdan tizimli ravishda chetlatilgan; shialar, boshqa ozchiliklar va ayollar davlat tuzilmalarida kam vakillikka ega. Xavfsizlik uchun Mudofaa vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, politsiya, razvedka xizmati, chegara va xavfsizlik kuchlari hamda qamoqxonalar mas’ul. BMTning so‘nggi hisobotlariga ko‘ra, qurolli muxoliflar hududiy nazoratga jiddiy tahdid solmaydi. Xurosondagi Islomiy Davlat davlat bosimiga qaramay faol; Pokiston Tolibon harakati, Al-Qoida, ETIM yoki TIP va boshqa guruhlar ham mavjud. Pokiston bilan chegara to‘qnashuvlari va chegaradan oshib o‘tuvchi hujumlar katta xavf tug‘diradi. Ichki xavfsizlik urush yillariga nisbatan yaxshilangan, ammo inson huquqlari buzilishi, ommaviy qatllar, jismoniy jazolar va o‘zboshimchalik bilan hibsga olishlar haqida xabarlar davom etmoqda. Ko‘knori yetishtirish taqiqi uch yildan beri amal qilmoqda; 2025-yilda ko‘knori ekin maydoni 2022-yilgi eng yuqori darajadan 95 foizdan ko‘proq kamaydi. Davlatning davomiyligi va xalqaro shartnoma majburiyatlari saqlanadi, biroq teng, mustaqil va oldindan aytish mumkin bo‘lgan huquqiy yo‘llar kafolatlanmagan. Shikoyatlarni amaldagi sudlar, Adliya vazirligining yuridik yordami, Fazilatni targ‘ib qilish va illatlarning oldini olish vazirligi yoki razvedka xizmati organlari, shuningdek oqsoqollar va ulama orqali berish mumkin. BMTning 2026-yilgi xulosalariga ko‘ra, ayollar rasmiy odil sudlovdan erkaklarga nisbatan taxminan to‘rt baravar kam foydalanadi. Saylanadigan parlament, konstitutsiyaviy hokimiyatlar bo‘linishi, mustaqil inson huquqlari komissiyasi va saylangan mahalliy kengashlarning hozir bevosita ishlaydigan muqobili yo‘q; ulama va oqsoqollar kengashlari faqat qisman maslahat yoki vositachilik vazifasini bajaradi. 2026-yil 4-sentabr holatida Rossiya Afg‘onistonni rasman tan olgan; Yevropa Ittifoqi va BMT bilan aloqalar davlatni tan olish hisoblanmaydi. Rahbariyat, farmonlar, tan olinishi, budjet, xavfsizlik va huquqlar haqidagi ma’lumotlar qisqa muddatda o‘zgarishi mumkin.
Afg‘onistonda davlat tuzumi
Afg‘oniston hududiy davlat bo‘lib, uning hududi 2021-yil 15-avgustdan beri amalda Tolibon nazoratida. Rahbariyat mamlakatni Afg‘oniston Islom Amirligi deb ataydi; Hibatulloh Oxundzoda uning rahbari, Qandahor siyosiy markaz, Kobul esa ma’muriy markaz hisoblanadi. 2004-yilgi Konstitutsiya 2021-yildan beri amalda emas; davlat tuzumi va boshqaruvi Tolibon talqinidagi shariat, Amir farmonlari va boshqa ma’muriy hujjatlarga asoslanadi.
VivAVia can make mistakes. Check important information.