Ҫут ҫанталӑк Азербайджанра

Азербайджанӑн пысӑк мар пулсан та ландшафтӗсем чылай уйрӑмлӑ. Вӑрӑм тау́сем, шӑрӑх уй-хирсем, вӑрмансем, пахча-уйсем, шывлӑ ҫӗрсем, лай вулканӗсем тата Каспий тинӗсӗн хӗрри тӗрлӗ ӳсен-тӑрансене, чӗр чунсене тата пурнӑҫ мелӗсене тӗрлӗрен тӗрлӗн тӑрать. Азербайджанла ҫут ҫанталӑк сӑмахӗ «ətraf mühit» пулать. Ҫут ҫанталӑка тӑрӑштару ӗҫӗнче тӗтӗм, шыв, тӑпра, чӗр чунсем, вӑрмансем, хӳтӗлӗх вырӑнӗсем, хӑрушӑ, ҫут ҫанталӑк пуянлӑхӗсем, стройка тата промышленность йӗркипе пулнӑ тӗрлӗ йӗрсем кӗрет. Каспий тинӗсӗн азербайджанла ятӗ «Xəzər dənizi». Вӑл ҫынсемпе ҫут ҫанталӑка пӗрлештерекен тӗп вырӑн пулать. Ластану, шыв тӗвӗҫӗн улшӑнни, хӗрӗк ҫӗрсене стройкапа усӑ курасси, пулӑ тытасси тата вырӑнлӑ чӗрӗксем ҫӗмӗрӗлни тинӗс хӗрринче пурӑнакан ҫынсемпе ҫут ҫанталӑка пӗр танах йывӑрлӑх тӑвасси пулать. Шывсем ҫырмасемрен, водохранилищисемрен, ҫӗр айӗнчи шывран, ҫумӑртан тата тау́сенчи ҫуртан килеҫҫӗ. Ҫырмасен шывӗн чылайӑшӗ патшалӑх границисене иртсе тухать, анлӑ уй-хирсем те таса мар. Ҫавӑнпа шыва тивӗҫлӗн пухса хӑварни, суғарни, ластанура палӑрни тата пӳртре шыва хӳтӗлесе усӑ курни кирлӗ. Аслӑх тӗрлӗрен тӗрлӗн пулать: ҫул ҫинчи транспортран, пӳртсем ҫылыса тӑвасси, стройка тӑприпе, промышленностьран тата нефть-газ ӗҫӗнчен. Ҫут ҫанталӑк тӑрӑмӗ Баку тӗп хулинче, промышленность вырӑнӗсенче, кӗçĕн хуласенче, тау́ри ялсенче тата ҫилпе ҫилленекен тинӗс хӗрӗнче сахал мар уйрӑм пулма пултарать. Хӑрушӑна чылай чухне вырӑнти общественный службасем е килӗштернӗ операторсем пухса илеҫҫӗ, анчах ӗҫлев тӗрӗслӗхӗ тата уйӑрса пуху майӗсем вырӑнран вырӑна уйрӑм пулма пултараҫҫӗ. Хӑрушӑна сахаллатасси, тӗрлӗ шӑпӑрсемпе тӑсӑмсемпе тепӗр хут усӑ курасси тата аккумуляторсем, майсем, химикатсемпе электроника приборӗсене обычнӑй хӑрушӑран уйӑрса хӑварасси, рециклӗнг сахал вырӑнта пулсан та, йывӑрлӑха чактарать. Азербайджан ҫут ҫанталӑка национальнӑй парксем, патшалӑх заповедникӗсем, хӳтӗлӗх вырӑнӗсем, вӑрман тытӑмӗсем тата ҫӗрпе ҫут ҫанталӑк пуянлӑхӗсене усӑ курасси йӗркисемпе хӳтӗлет. Вӗсем тау́ри вӑрмансене, шывлӑ ҫӗрсене, степь ҫӗрӗсене, кӗҫӗннине иртсе тухакан кайӑксене, сирӗк чӗр чунсене тата ҫӗршыври ӳсен-тӑрансене хӳтӗлесе хӑварассипе пулӑшаҫҫӗ. Ҫут ҫанталӑка киревсӗр йывӑрлӑх тӑвас пулсан, проектсем валли ҫут ҫанталӑк тӗреклӗхӗн йышӑну, рӑхсат, тӗрӗслев е ҫӗрсене тепӗр хут тӑратасси кирлӗ пулма пултарать. Ӑнланса ӗҫлеме тивӗҫлӗ хӳтӗлӗх валли тӗрӗс план, камӑн вӑйӗпе пулнине палӑртни, йӗркене упрани, тӗрӗс информаци тата ҫынсен ӑнланӑвӗ кирлӗ. Климат ҫӗнелӗвӗ ывӑлӑх, шыв ҫитменни, вӑрман ҫунни, хытӑ ҫумӑртан килекен ҫӗмӗрӳ, ял хуҫалӑхӗпе экосистемасене йывӑрлӑх тӑвассине ӳстерме пултарать. Тасарах энергия, тӗреклӗ пӳртсем, общественный транспортпа лайӑхрах усӑ курасси, шыва асӑрхаса усӑ курасси тата ҫут ҫанталӑк вырӑнӗсене хӳтӗлесси тӑнӑҫлӑхпа кунсеренхи пурнӑҫа ҫирӗплетме пулӑшма пултараҫҫӗ.