बांगलादेशमधील बँका

Bangladesh Bank (BB) ही Bangladesh Bank Order 1972, Bank Company Act 1991 आणि Payment and Settlement System Act 2024 अंतर्गत केंद्रीय बँक, नियामक आणि पर्यवेक्षक आहे. 5 सप्टेंबर 2026 रोजीच्या BB स्थितीनुसार 63 अनुसूचित बँका आहेत: 7 सरकारी मालकीच्या व्यावसायिक बँका, 3 विशेष बँका, 43 खासगी व्यावसायिक बँका आणि 9 परदेशी व्यावसायिक बँका. खासगी व्यावसायिक बँकांमध्ये 33 पारंपरिक बँका आणि इस्लामी शरिया तत्त्वांवर चालणाऱ्या 10 बँका आहेत. परवाना मिळालेल्या एका डिजिटल व्यावसायिक बँकेला अजून व्यावसायिक कामकाजाची परवानगी मिळालेली नव्हती. पाच अनुसूचित नसलेल्या बँका विशेष उद्देशांसाठी सेवा देतात आणि पूर्ण बँकिंग सेवा देत नाहीत. वित्तीय कंपन्या बँकांपासून वेगळ्या आहेत; त्या मागणी ठेवी स्वीकारू शकत नाहीत किंवा धनादेश, पे-ऑर्डर अथवा डिमांड ड्राफ्ट जारी करू शकत नाहीत. ग्राहक शाखा, ATM, cash recycling machines, cash deposit machines, एजंट बँकिंग, इंटरनेट बँकिंग, मोबाइल बँकिंग आणि मोबाइल वित्तीय सेवा (MFS) एजंट किंवा बँक शाखा वापरू शकतात. 1 सप्टेंबर 2026 पासून इलेक्ट्रॉनिक ग्राहक ओळख पडताळणीत National Identity (NID) क्रमांक, जन्मतारीख आणि बोटांचे ठसे किंवा चेहरा जुळवणे वापरता येते. बँका स्वतः नोंदणी किंवा सहाय्याने नोंदणी देऊ शकतात. फक्त NID नसल्याने अर्जदार अपात्र ठरत नाही; बँक नियमित KYC आणि अतिरिक्त तपासणी वापरू शकते. सोपी आणि नियमित e-KYC यांनुसार व्यवहार मर्यादा वेगळी असते. Limited Transactions Account मध्ये प्रत्येक व्यवहारासाठी BDT 100,000 आणि महिन्याला BDT 300,000 पर्यंत रोख जमा किंवा काढता येते; हस्तांतरण मर्यादा प्रत्येक व्यवहारासाठी BDT 250,000 आणि महिन्याला BDT 500,000 आहे. परदेशी पैसे पाठवणे आणि सरकारकडून व्यक्तींना देयके या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार नमूद मर्यादांपासून मुक्त आहेत. Election Commission चा NID Wing ओळखीचा स्रोत पुरवतो; Bangladesh Financial Intelligence Unit (BFIU) मनी लॉन्डरिंगविरोधी आणि दहशतवादाला निधीपुरवठा रोखण्याची नियंत्रणे हाताळते. सामान्य खात्यांमध्ये बचत खाते, चालू खाते, मुदत ठेव किंवा FDR, Special Notice Deposit (SND) आणि विशेष ठेव योजना येतात. बँका पारंपरिक तसेच इस्लामी शरिया तत्त्वांवर आधारित उत्पादने देतात. वैयक्तिक किरकोळ खात्यांसाठी किमान शिल्लक किंवा खाते देखभाल शुल्क नाही; सरासरी शिल्लक BDT 10,000 किंवा त्यापेक्षा कमी असल्यासही देखभाल शुल्क लागत नाही. इतर शुल्क बँकेनुसार बदलतात आणि तिच्या Schedule of Charges मध्ये ऑनलाइन किंवा शाखेत उपलब्ध असावे. Bangladesh Deposit Protection Act 2026 ने Bank Deposit Insurance Act 2000 ची जागा घेतली आणि BB ठेव संरक्षण व्यवस्था चालवते. संरक्षण प्रत्येक संस्थेत प्रत्येक ठेवीदारासाठी BDT 200,000 पर्यंत मर्यादित आहे; त्याच संस्थेतील खाती एकत्र मोजली जातात. 1 जुलै 2028 पासून वित्तीय कंपन्या या व्यवस्थेत सामील होणार आहेत. MFS मधील शिल्लक आपोआप बँक ठेवी ठरत नाही; ती trust-cum-settlement व्यवस्थेखाली चालते. बांगलादेशच्या देयक प्रणाली वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी आहेत. Bangladesh Automated Clearing House Payment System (BACPS) धनादेशांचे चित्रण आणि समाशोधन हाताळते. Bangladesh Electronic Funds Transfer Network (BEFTN) वेतन, पैसे पाठवणे, सरकारी देयके आणि बिलांसह कागदविरहित आंतरबँक जमा व डेबिटसाठी आहे. National Payment Switch Bangladesh (NPSB) आंतरबँक ATM, point-of-sale आणि इंटरनेट बँकिंग हस्तांतरण जोडते. Bangladesh Real Time Gross Settlement (BD-RTGS) मोठ्या किंवा वेळेच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या हस्तांतरणांसाठी आहे; व्यवहार सामान्यतः BDT 100,000 पासून सुरू होतात आणि ग्राहक शुल्काची कमाल मर्यादा BDT 100 आहे. Interoperable Digital Payment Transaction Platform (IDTP), राष्ट्रीय TakaPay कार्ड योजना आणि Bangla QR परस्पर जोडलेली डिजिटल देयके समर्थित करतात. MFS मधून रोख जमा, रोख काढणे, व्यक्तीकडून व्यक्तीकडे, व्यक्तीकडून व्यवसायाकडे, व्यवसायाकडून व्यक्तीकडे, व्यक्तीकडून सरकारकडे आणि सरकारकडून व्यक्तीकडे देयके होतात. MFS मधून परदेशात पैसे पाठवता येत नाहीत; देशांत येणारे पैसे अनुसूचित बँकांमार्फत BDT मध्ये मिळतात. बँका डेबिट, क्रेडिट, प्रीपेड आणि आभासी कार्ड जारी करतात. अनुसूचित व्यावसायिक बँका क्रेडिट कार्ड देतात; परकीय चलन कार्ड फक्त अधिकृत डीलर बँकांकडून मिळतात. क्रेडिट कार्ड अर्जदाराचे वय किमान 18 असावे आणि बँकेच्या e-TIN, स्वच्छ CIB आणि KYC अटी पूर्ण कराव्या लागतात. वैयक्तिक असुरक्षित क्रेडिट कार्डची कमाल मर्यादा BDT 2,000,000 आणि एकूण तारणाधारित मर्यादा BDT 4,000,000 आहे. रोख आगाऊ रक्कम कार्ड मर्यादेच्या 50% पेक्षा जास्त नसावी; प्रभावी वार्षिक व्याजदर 25% पेक्षा जास्त नसावा. कार्ड सक्रिय करण्यासाठी OTP द्वारे संमती आवश्यक आहे. बँका मासिक विवरणपत्र देतात आणि व्याज आकारण्यापूर्वी किमान 14 दिवस देतात. कार्डविषयक तक्रारी 30 कॅलेंडर दिवसांत स्पष्ट कराव्यात; कार्ड हरवल्यास किंवा गैरवापराचा संशय असल्यास बँकेच्या 24 तासांच्या माध्यमातून कधीही नोंदवून कार्ड बंद करता येते. ऑनलाइन, ई-कॉमर्स, आंतरबँक आणि कार्ड प्रत्यक्ष उपस्थित नसलेल्या व्यवहारांसाठी द्वि-घटक प्रमाणीकरण आवश्यक आहे. बँकिंग सुरक्षा नियंत्रणांत स्किमिंगविरोधी उपाय, PIN कूटलेखन, फसवणूक शोध, व्यवहार सूचना आणि चोवीस तास कार्यरत ATM CCTV यांचा समावेश आहे; त्याचे चित्रण किमान एक वर्ष जतन केले जाते. Cybersecurity Framework V1.0 आणि ICT Security V4.0 अतिरिक्त नियंत्रणे ठरवतात; यात डिजिटल बँकांसाठी व्यवसाय सातत्य नियोजन आणि वार्षिक बाह्य IT किंवा ICT लेखापरीक्षण समाविष्ट आहे. ग्राहकांनी PIN आणि OTP गुप्त ठेवावेत, सूचना तपासाव्यात आणि गैरवापराचा संशय त्वरित कळवावा. प्रत्येक बँकेने शाखा, विभागीय क्षेत्र आणि मुख्य कार्यालय पातळीवर तक्रार कक्ष ठेवावा. तक्रार शाखेकडून बँकेच्या तक्रार कक्षाकडे आणि नंतर Bangladesh Bank च्या Customer Interest Protection Centre (CIPC) कडे नेता येते. CIPC ऑनलाइन, लेखी, bb.cipc@bb.org.bd या ईमेलवर किंवा कामकाजाच्या दिवशी कार्यालयीन वेळेत 16236 हेल्पलाइनद्वारे तक्रारी स्वीकारते. व्यवहारांच्या नोंदी, संपर्क तपशील आणि बँकेचे अंतिम उत्तर जतन करा. ग्राहकाने किमान सहा महिने व्यवहार न केल्यास चालू किंवा SND खाते वापरात नसलेले किंवा निष्क्रिय होऊ शकते. बचत खात्यांसाठी हा कालावधी किमान 18 महिने आहे. सरकारी, अल्पवयीन आणि न्यायालयीन खाती या नियमांतून वगळली आहेत. खाते पुन्हा सुरू करण्यासाठी शाखा व्यवस्थापकाला लेखी विनंती द्यावी; पाच वर्षांपेक्षा जास्त काळानंतर बँक नवीन KYC मागते, मात्र खाते पुन्हा सुरू करण्याचे शुल्क आकारता येत नाही. दहा वर्षांपेक्षा जास्त काळ व्यवहार न झाल्यास शिल्लक दावा न केलेली ठेव बनते आणि BB कडे हस्तांतरित होते. पुढील एका वर्षात दावा न केल्यास ती सरकारी खात्यात जाते.