बांगलादेशात गुंतवणूक

बांगलादेशातील औपचारिक भांडवली बाजारावर बांगलादेशचा प्रतिभूती नियामक (Bangladesh Securities and Exchange Commission (BSEC)) देखरेख करतो. समभाग, कर्जरोखे, कॉर्पोरेट बाँड आणि गुंतवणूक फंड ढाका स्टॉक एक्स्चेंज (Dhaka Stock Exchange (DSE)), चिटगाव स्टॉक एक्स्चेंज (Chittagong Stock Exchange (CSE)) आणि अधिकृत बाजार सहभागींमार्फत उपलब्ध होतात. पर्यायी गुंतवणूक फंड (Alternative Investment Funds (AIF)) उदाहरणार्थ खाजगी इक्विटी किंवा व्हेंचर कॅपिटलमध्ये गुंतवतात. ओपन-एंड म्युच्युअल फंड (Open-End Mutual Funds (OMF)) हा दुसरा फंड प्रकार आहे. कॉर्पोरेट बाँड बाजार मर्यादित असून निश्चित उत्पन्नाच्या गुंतवणुकीत सरकारी बाँड अधिक महत्त्वाची भूमिका बजावतात. सरकारी रोखे आणि परकीय चलनासाठी बांगलादेशची मध्यवर्ती बँक (Bangladesh Bank) जबाबदार आहे. सरकारी प्रतिभूतींमध्ये ९१, १८२ किंवा ३६४ दिवसांच्या मुदतीचे ट्रेझरी बिल आणि कधीकधी १४ दिवसांचे T-Bill असतात. सरकारी ट्रेझरी बाँड (Bangladesh Government Treasury Bonds (BGTB)) साधारणतः २, ५, १०, १५ किंवा २० वर्षांच्या मुदतीचे असतात. चल व्याजदराचे ट्रेझरी बाँड (Floating-Rate Treasury Bonds (FRTB)) साधारण ३ वर्षांच्या मुदतीचे असतात. बांगलादेश सरकारी गुंतवणूक सुकुक (Bangladesh Government Investment Sukuk (BGIS)) या पर्यायांना पूरक असतात. राष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्रे, ज्यांना संचयपत्र (Sanchayapatra) असेही म्हणतात, आणि संचयबाँड हे एक्स्चेंजवर व्यवहारात नसून किरकोळ गुंतवणूकदारांसाठी आहेत. समभाग, फंड किंवा कॉर्पोरेट बाँडमधील गुंतवणुकीसाठी साधारणतः नोंदणीकृत दलाल आणि बांगलादेशच्या केंद्रीय प्रतिभूती डिपॉझिटरीतील (Central Depository Bangladesh (CDBL)) किंवा डिपॉझिटरी पार्टिसिपंटकडील (DP) बेनिफिशरी ओनर डिपॉझिटरी खाते (BO account) आवश्यक असते. नियुक्त BO खात्यात प्रतिभूतींचा मालक स्पष्टपणे ओळखता येतो; एकत्रित खात्याचा वापर फक्त स्पष्टपणे पडताळलेल्या कराराच्या आधारावर करावा. DP ने ग्राहकांची मालमत्ता स्वतःच्या मालमत्तेत मिसळू नये. खात्यात व्यवहार असल्यास खातेदाराला किमान दरमहा; व्यवहार नसल्यास किमान दर तीन महिन्यांनी विवरण मिळते. डिपॉझिटरी सेवांत शिल्लक चौकशी, SMS किंवा ईमेल सूचना, लाभांश जमा करणे, हस्तांतरण, डीमटेरियलायझेशन, रिमटेरियलायझेशन, प्रतिभूती रोखून धरणे तसेच तारण ठेवणे व सोडवणे यांचा समावेश असू शकतो. BO खाते ऑनलाइन उघडण्यासाठी सामान्यतः मोबाइल क्रमांक किंवा ईमेल, NID किंवा स्मार्ट कार्ड, बँकेचा पुरावा, छायाचित्र आणि स्वाक्षरी लागते. अनिवासी बांगलादेशी आणि इतर परदेशी गुंतवणूकदार परवानगी असलेल्या पोर्टफोलिओ गुंतवणुकीसाठी अधिकृत डीलर बँकेकडे (Authorised Dealer Bank (AD)) अनिवासी गुंतवणूकदार टाका खाते (Non-Resident Investor Taka Account (NITA)) वापरतात. निधी मुक्तपणे परिवर्तनीय परकीय चलनातून सामान्य बँकिंग मार्गाने जमा होतो. परवानगी असलेल्या गुंतवणुकीत सूचीबद्ध प्रतिभूती, BGTB, AIF आणि OMF इत्यादींचा समावेश आहे. तपासलेल्या माहितीनुसार बांगलादेश बँकेच्या FPI पोर्टलवर सर्वसाधारण कमाल मर्यादा नमूद नाही; तरी AD, KYC आणि कर तपासण्या आवश्यक असतात. लागू करनियमांनुसार उत्पन्न आणि विक्रीची रक्कम NITA द्वारे परकीय चलनात परत पाठवता येते. एक्स्चेंजमार्फत पोर्टफोलिओ गुंतवणुकीसाठी साधारणतः बांगलादेश बँकेची पूर्वमंजुरी लागत नाही, परंतु AD मार्फत सेटलमेंट आवश्यक आहे. किरकोळ गुंतवणूकदार अनुसूचित बँक किंवा प्राथमिक विक्रेत्यामार्फत (Primary Dealer (PD)) सरकारी बाँड खरेदी करू शकतात. तपासलेल्या माहितीनुसार लिलावासाठी किमान बोली १,००,००० टाका किंवा त्याच्या पटीत असावी; सध्याचे वेळापत्रक बांगलादेश बँकेकडून तपासा. दुय्यम बाजारातील व्यवहार बँका, PD, बिगर-बँक वित्तीय संस्था किंवा एक्स्चेंजमार्फत होऊ शकतात. ट्रेझरी बिल सवलतीच्या दराने जारी होतात आणि मुदतीला दर्शनी मूल्याने परतफेड होते. BGTB सहसा सहामाही कूपन आणि मुदतीला मुद्दल देतात. किंमती आणि उत्पन्न बाजार किंवा लिलावाच्या परिस्थितीनुसार ठरतात. योग्य गुंतवणूक उद्दिष्ट, कालावधी, तरलतेची गरज आणि जोखीम सहनशीलतेवर अवलंबून असते. विविध मालमत्ता वर्ग, क्षेत्रे आणि मुदतींमध्ये गुंतवणूक वाटल्याने एकाग्रतेची जोखीम कमी होऊ शकते. समभागांसाठी एक्स्चेंज सूची, प्रॉस्पेक्टस, वार्षिक अहवाल, कॉर्पोरेट प्रशासन, कमाई आणि रोख प्रवाह, लाभांश इतिहास, मूल्यांकन आणि व्यवहारातील किंमतफरक हे घटक महत्त्वाचे आहेत. फंड आणि AIF साठी व्यवस्थापन कंपनी, विश्वस्त, कस्टोडियन, गुंतवणूक आदेश, निव्वळ मालमत्ता मूल्य, शुल्क आणि निर्गमन व लॉक-इन मुदती तपासाव्यात. यांपैकी कोणतीही गुंतवणूक परताव्याची हमी देत नाही. वास्तविक परतावा म्हणजे नाममात्र परताव्यातून महागाई, कर आणि शुल्क वजा केल्यानंतर उरणारी रक्कम. प्रत्येक खरेदी किंवा विक्रीसाठी दलाल खरेदी किंवा विक्री नोंद आणि करार नोंद देतो. करार नोंद व्यवहाराची कायदेशीर पुष्टी करते आणि त्यात किंमत, शुल्क व सेटलमेंट शोधता येईल अशा पद्धतीने नमूद असावे. खरेदी करताना वेळेवर पैसे देणे, विक्री करताना प्रतिभूती सुपूर्द करणे, KYC आणि खात्याची माहिती अद्ययावत ठेवणे आणि मान्य दलाली भरणे ही गुंतवणूकदारांची कर्तव्ये आहेत. त्यांना शोधता येतील अशा किंमत व दलालीच्या नोंदी, वेळेवर सेटलमेंट, खरी प्रतिभूती आणि तक्रार निवारण मार्ग मिळण्याचा हक्क आहे. तक्रारी आधी दलालाकडे, नंतर एक्स्चेंजकडे आणि त्यानंतर BSEC तक्रार कक्षाकडे (BSEC Complaint Box) द्याव्यात. BSEC गुंतवणूकदार मार्गदर्शिकेनुसार कमाल दलाली व्यवहारमूल्याच्या १ टक्क्यापर्यंत आहे. प्रत्यक्ष आकारले जाणारे दर वेगळे असू शकतात; एक्स्चेंज, डिपॉझिटरी, कर, बँक आणि परकीय चलनखर्चासह ते लेखी निश्चित करा. CDBL साधारणतः सर्व डिपॉझिटरी खर्च थेट BO खातेदाराकडून घेत नाही; DP शुल्क पुढे आकारू शकतो. २०२५ मधील शुल्कबदलानंतर वार्षिक BO खाते देखभाल शुल्क १५० टाका आहे. लागू CDBL नियमांनुसार पैसे न भरल्यास खाते रोखले किंवा बंद केले जाऊ शकते. तपासलेल्या Income Tax Act 2023 आवृत्तीनुसार कंपन्या, फंड आणि ट्रस्ट वगळता विशिष्ट करदात्यांसाठी सूचीबद्ध प्रतिभूतीवरील भांडवली नफ्यावर १५ टक्के कर आहे. अनिवासी गुंतवणूकदारांसाठी लाभांश, कूपन आणि परत पाठवलेली रक्कम ही स्थिती, साधन आणि लागू करारावर अवलंबून असते; चालू माहिती NBR (National Board of Revenue (NBR)) आणि AD कडून घ्या. जोखमींमध्ये किंमतघट, मोठे चढउतार, जारीकर्त्याची परतफेड न करण्याची जोखीम, व्याजदर व मुदतीची जोखीम, महागाई, टाका आणि परकीय चलनातील विनिमयदरातील तोटा, कमी तरलता, मोठा किंमतफरक, एकाग्रता, कमकुवत कॉर्पोरेट प्रशासन, दलाल, डिपॉझिटरी, सायबर आणि फसवणुकीच्या जोखमींचा समावेश होतो. सरकारी बाँडचा जारीकर्ता सरकार असला तरी व्याजदर, महागाई, तरलता आणि विनिमयदराची जोखीम राहते. कॉर्पोरेट बाँड आणि AIF विकणे विशेषतः कठीण असू शकते; म्हणून खरेदीपूर्वी लॉक-इन मुदत आणि निर्गमन नियम तपासा. आभासी मालमत्ता आणि आभासी चलने बांगलादेश बँकेकडून चलन किंवा गुंतवणुकीचा प्रकार म्हणून मान्य नाहीत. १५ सप्टेंबर २०२२ च्या Foreign Exchange Circular 24 (FE Circular 24) अंतर्गत त्यांचे व्यवहार, देवाणघेवाण, हस्तांतरण आणि दलाली निषिद्ध आहेत. ही माहिती ५ सप्टेंबर २०२६ रोजी संशोधित स्थिती दर्शवते.