বাংলাদেশত দেৱানী আইন

বাংলাদেশৰ দেৱানী আইন দেশজুৰি প্ৰযোজ্য আৰু ব্যক্তিগত ব্যক্তি তথা সংস্থাৰ আইনী সম্পৰ্ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ইয়াত চুক্তি গঠন আৰু ভংগ, সম্পত্তি আৰু ভূমি, পাৰিবাৰিক সম্পৰ্ক, উত্তৰাধিকাৰ, ক্ষতিপূৰণ, আদালতৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু ৰায় বলৱৎকৰণ অন্তৰ্ভুক্ত। আনুষ্ঠানিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ দেশজুৰি চলে; কিন্তু মাচুল, বাস্তৱিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু গোচৰৰ সময় আদালত, জিলা আৰু গোচৰ অনুসৰি যথেষ্ট সলনি হ’ব পাৰে। এই পৰ্যালোচনাই September 5, 2026-ৰ গৱেষিত আইনী অৱস্থা প্ৰতিফলিত কৰে। দেৱানী দাবী সাধাৰণতে civil procedure code (Code of Civil Procedure 1908) অনুসৰি চলে। কোনো আইনে অধিকাৰক্ষেত্ৰ বাদ নিদিলে দেৱানী আদালতে দাবী নিৰ্ণয় কৰে। আদালতৰ স্তৰ Assistant Judge আৰু Senior Assistant Judge-ৰ পৰা Joint District Judge আৰু District Judge-লৈ, তাৰ পিছত Supreme Court of Bangladesh-ৰ High Court Division আৰু Appellate Division-লৈ যায়। বৰ্তমান ন্যায়িক নিৰ্দেশনা অনুসৰি সাধাৰণ আৰ্থিক অধিকাৰক্ষেত্ৰত 15 লাখ Taka-তকৈ কম দাবী Assistant Judge-ৰ, 15–25 লাখ Taka Senior Assistant Judge-ৰ, আৰু 25 লাখ Taka-ৰ পৰা Joint District Judge-ৰ অধীনত; নিৰ্দিষ্ট অধিকাৰক্ষেত্ৰ বিষয়বস্তু আৰু প্ৰযোজ্য নিয়মৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে। ভূমিৰ ক্ষেত্ৰত সম্পত্তিৰ স্থান সাধাৰণতে নিৰ্ণায়ক। আন দাবীত বিবাদীৰ বাসস্থান বা ব্যৱসায়ৰ স্থান, আৰু প্ৰাসংগিক ঘটনা ঘটা ঠাই নিৰ্ণায়ক হ’ব পাৰে। প্ৰমাণৰ দায়িত্ব থকা পক্ষই অভিযোগিত তথ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰিব লাগে। Limitation Act 1908-এ বিপক্ষই আপত্তি নকৰিলেও পলম হোৱা দাবী, আপীল বা আবেদন বন্ধ কৰিব পাৰে; সঠিক সময়সীমা দাবীৰ ধৰণ অনুসৰি বেলেগ হয়। চুক্তিৰ বাবে সাধাৰণতে মুক্ত সন্মতি, আইনগতভাৱে চুক্তি কৰিবলৈ সক্ষম পক্ষ, বৈধ consideration আৰু বৈধ উদ্দেশ্য লাগে। Contract Act 1872-ৰ অধীনত চুক্তিগত সক্ষমতাৰ বাবে সাধাৰণতে প্ৰযোজ্য আইন অনুসৰি প্ৰাপ্তবয়স্ক, সুস্থ মস্তিষ্কৰ আৰু বিধিবদ্ধ অযোগ্যতাৰ পৰা মুক্ত হ’ব লাগে। Majority Act 1875 অনুসৰি সাধাৰণতে প্ৰাপ্তবয়স্ক হোৱাৰ বয়স 18; আদালতে নিযুক্ত অভিভাৱক বা Court of Wards-এ সম্পত্তি তদাৰক কৰিলে 21 হ’ব পাৰে। বিশেষ আইনে লিখিত ৰূপ, সাক্ষী বা পঞ্জীয়নো বিচাৰিব পাৰে। চুক্তি ভংগৰ দাবীত Contract Act-এ সাধাৰণতে স্বাভাৱিক বা পূৰ্বানুমান কৰিব পৰা লোকচানৰ ক্ষতিপূৰণ দিয়ে, দূৰৱৰ্তী বা পৰোক্ষ লোকচানৰ নহয়। গোচৰ অনুসৰি Specific Relief Act 1877-ৰ অধীনত দখল সুৰক্ষা, নিৰ্দিষ্ট সম্পাদন, ঘোষণামূলক প্ৰতিকাৰ, নিষেধাজ্ঞা বা receiver-ও উপলব্ধ হ’ব পাৰে; Sale of Goods Act 1930-ত সামগ্ৰী বিক্ৰীৰ বিশেষ নিয়ম আছে। ভূমিৰ ক্ষেত্ৰত পৰ্যালোচনাত সাধাৰণতে মালিকীস্বত্বৰ শৃংখলা আৰু title deed (Dalil), তাৰ পঞ্জীয়ন, mutation বা নাম-নথি আপডেট (Namejari), আৰু Khatian আপডেট কৰা অন্তৰ্ভুক্ত। স্থাৱৰ সম্পত্তি বিক্ৰীৰ বাবে সাধাৰণতে পঞ্জীয়িত দলিল লাগে; কেৱল বিক্ৰীৰ চুক্তিয়ে মালিকীস্বত্ব বা security interest হস্তান্তৰ নকৰে। উপহাৰ, ইছলামিক উপহাৰ (Heba), আৰু মালিকীস্বত্ব, আন ভূমি-অধিকাৰ, lease তথা mortgage-সম্পৰ্কীয় কিছুমান দলিলতো পঞ্জীয়ন লাগে। দলিল সাধাৰণতে তিনিমাহৰ ভিতৰত ভূমিৰ স্থানৰ উপযুক্ত Sub-Registrar-ৰ ওচৰত দাখিল কৰিব লাগে। অপঞ্জীয়িত দলিলে আইনী কাৰ্যকাৰিতা হেৰুৱাব পাৰে। DLRS-এ ভূমি-নথি আৰু cadastral map (Mouza Map) প্ৰস্তুত আৰু সংশোধন কৰে; ভূমি কাৰ্যালয় আৰু ভূমি মন্ত্ৰালয় mutation আৰু DCR বিষয়ত জড়িত; অনলাইন সেৱাই আবেদনত সহায় কৰে। Khatian-এ মালিকীস্বত্বৰ চূড়ান্ত প্ৰমাণ নিদিয়ে। প্ৰকৃত মালিকীস্বত্বৰ বিবাদত Civil Court-ত প্ৰক্ৰিয়া লাগিব পাৰে। পঞ্জীয়ন, stamp আৰু কৰ মাচুল, mutation, প্ৰতিলিপি আৰু পেছাদাৰী সহায় দলিলৰ মূল্য আৰু ধৰণ অনুসৰি বেলেগ হয়। পৰিয়াল আৰু উত্তৰাধিকাৰৰ বাবে এটা একে ধৰণৰ পাৰিবাৰিক আইন ব্যৱস্থা নাই। প্ৰযোজ্য আইন ধৰ্ম, পাৰিবাৰিক সম্পৰ্ক, বাসস্থান, সম্পত্তিৰ ধৰণ আৰু বৰ্তমানৰ উইলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। মুছলমান নাগৰিকৰ বাবে Muslim Personal Law (Shariat) Application Act 1937 আৰু Muslim Family Laws Ordinance 1961-কে ধৰি আইন প্ৰাসংগিক। আন এটা বিয়াৰ বাবে সাধাৰণতে Arbitration Council-ৰ আগত আগতীয়া লিখিত অনুমতি লাগে। তালাকত স্বামীয়ে উপযুক্ত কৰ্তৃপক্ষৰ অধ্যক্ষক জাননী দি পত্নীক প্ৰতিলিপি দিব লাগে। Arbitration Council-এ maintenance নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে আৰু Assistant Judge-এ পৰ্যালোচনা কৰিব পাৰে। মুছলমান বিয়া পঞ্জীয়ন কৰিব লাগে; Nikah Registrar-এ ইয়াৰ দায়িত্ব লয়। আন ধৰণৰ বিয়াৰ ক্ষেত্ৰত দৰায়ে সাধাৰণতে 30 দিনৰ ভিতৰত খবৰ দিব লাগে। Hindu Marriage Registration Act 2012 অনুসৰি Hindu Marriage Registrar-এ হিন্দু বিয়া নথিভুক্ত কৰিব পাৰে; হিন্দু ব্যক্তিগত আৰু পৰম্পৰাগত আইনো প্ৰাসংগিক। Christian Marriage Act 1872 আৰু Divorce Act 1869-এ বিশেষকৈ খ্ৰীষ্টান বিয়া আৰু বিবাহ-বিচ্ছেদ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। Family Court-এ divorce, বৈবাহিক দেনমোহৰ (Dower), maintenance, দাম্পত্য অধিকাৰ পুনৰুদ্ধাৰ, guardianship আৰু custody-ৰ বিষয় চম্ভালে। দাবী দাখিলৰ পিছত জাননী আৰু শুনানিৰ তাৰিখ আহে; সাধাৰণতে উপস্থিতিৰ তাৰিখ 30 দিনতকৈ পিছত নহয়, যদিও মুঠ সময় গোচৰ অনুসৰি বেলেগ হয়। উত্তৰাধিকাৰৰ নিয়ম ধৰ্ম আৰু সম্পত্তিৰ ধৰণ অনুসৰি সলনি হয়। মুছলমান উত্তৰাধিকাৰ সাধাৰণতে Sharia অনুসৰি চলে; Shariat Act-ৰ সংশ্লিষ্ট প্ৰয়োগৰ পৰা কৃষিভূমি বাদ। Succession Act 1925-ত intestate আৰু testamentary succession-ৰ সাধাৰণ নিয়ম আছে, কিন্তু কিছুমান অংশত কেইবাটাও ধৰ্মীয় গোটৰ সদস্য বাদ পৰে। উইল কৰোঁতা নাবালক নহ’ব লাগে আৰু সুস্থ মস্তিষ্কৰ হ’ব লাগে। District Judge বা উপযুক্ত দেৱানী আদালতে Probate বা Letters of Administration দিব পাৰে। সেয়ে বাংলাদেশৰ সকলো পৰিয়ালৰ বাবে একে উত্তৰাধিকাৰ-ভাগৰ তালিকা নাই। দেৱানী দায়বদ্ধতা কাৰণ অনুসৰি বেলেগ হয়। চুক্তিগত দায়বদ্ধতা মূলত Contract Act-ৰ অধীনত চলে। বেআইনী কাম, অৱহেলা বা কৰ্তব্য ভংগৰ ফলত মৃত্যু হ’লে Fatal Accidents Act 1855-এ executor, administrator বা আইনী প্ৰতিনিধিৰ জৰিয়তে স্বামী বা পত্নী, পিতৃ-মাতৃ বা সন্তানৰ দাবীৰ অনুমতি দিব পাৰে। পৰ্যালোচিত আইনসমূহত পৃথক সাধাৰণ Tort Act চিনাক্ত কৰা হোৱা নাছিল; সেয়ে tort গোচৰ Common Law-ৰ পৰা বিকশিত নীতি আৰু খণ্ডভিত্তিক আইনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, আৰু প্ৰতিটো গোচৰ পৃথকে মূল্যায়ন কৰিব লাগে। লিখিত প্ৰতিৰক্ষা দাখিলৰ পিছত Code of Civil Procedure 1908-ৰ অধীনত মধ্যস্থতা হ’ব পাৰে। আদালতে নিজে মধ্যস্থতা কৰিব পাৰে বা Legal Aid Officer, উকীল বা panel mediator-ৰ জৰিয়তে কৰাব পাৰে; নিযুক্তি দহ দিনৰ ভিতৰত কৰিব লাগে আৰু সাধাৰণতে 60 দিনৰ ভিতৰত মধ্যস্থতা সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে, সৰ্বাধিক 30 দিন বৃদ্ধি কৰিব পাৰি। আদালত-সংযুক্ত আৰু চৰকাৰী মধ্যস্থতাত মধ্যস্থতাকাৰীৰ মাচুল নাই; ব্যক্তিগত মধ্যস্থতাকাৰীৰ মাচুল আলোচনা কৰি ঠিক কৰা হয়। বিধিবদ্ধ ব্যতিক্ৰমৰ অধীনত arbitration law (Salish Ain 2001) অনুসৰি arbitration agreement কাৰ্যকৰী কৰিব পাৰি; আপীলতো মধ্যস্থতাৰ ব্যৱস্থা আছে। National Legal Aid Services Organization (NLASO)-এ আৰ্থিক অসুবিধা, দৰিদ্ৰতা বা সামাজিক-অৰ্থনৈতিক অক্ষমতাৰ সন্মুখীন লোকক আইনী পৰামৰ্শ, আইনী প্ৰতিনিধিত্ব, কিছুমান প্ৰক্ৰিয়াগত খৰচ আৰু মধ্যস্থতাকাৰী বা arbitrator-ৰ মাচুল দিব পাৰে। District Legal Aid Office, অনলাইন আবেদন আৰু হেল্পলাইন 16699-ৰ জৰিয়তে দেশজুৰি সহায় উপলব্ধ। চূড়ান্ত ৰায় Code of Civil Procedure অনুসৰি ৰায় দিয়া আদালত বা যি আদালতলৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছে তাত বলৱৎ হয়। ৰায় অনুসৰি সম্পত্তি হস্তান্তৰ, সম্পত্তি জব্দ কৰি বিক্ৰী, গ্ৰেপ্তাৰ বা আটক, অথবা receiver নিযুক্তিৰ দৰে ব্যৱস্থা থাকিব পাৰে। injunction-ৰ ব্যতিক্ৰম বাদে, ডিক্ৰী জাৰি হোৱা বা প্ৰাসংগিক default-ৰ পিছত সাধাৰণতে 12 বছৰলৈ বলৱৎ কৰিব পাৰি। ধাৰা 94A অনুসৰি আদালতে চৰকাৰী কৰ্তৃপক্ষ আৰু নিৰাপত্তা বাহিনীৰ সহায় বিচাৰিব আৰু compliance report বিচাৰিব পাৰে। Civil Procedure Amendment Ordinance 2025-এ অনা পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰাৰ আগতে সময়গত প্ৰযোজ্যতা পুনৰ পৰীক্ষা কৰক। গোচৰ মূল্যায়নৰ বাবে মূল আৰু প্ৰমাণীকৃত প্ৰতিলিপি, মালিকীস্বত্বৰ শৃংখলা, Khatian আৰু Mouza Map, mutation নথি, পৰিচয়পত্ৰ আৰু প্ৰাসংগিক হ’লে বিয়া, জন্ম আৰু মৃত্যু প্ৰমাণপত্ৰ, উইল, চুক্তি আৰু সাক্ষীৰ বিবৃতি গোটাব লাগে। কৰ্তৃপক্ষ, Family Court, Civil Court, মধ্যস্থতা, arbitration বা বলৱৎকৰণৰ আবেদন বাছনিৰ আগতে ধৰ্ম, ভূমিৰ শ্ৰেণী, বাসস্থান, দলিলৰ ধৰণ, বিবাদৰ পৰিমাণ আৰু উপলব্ধ প্ৰমাণ স্পষ্ট কৰক। আদালত, উকীল, পঞ্জীয়ন, জাননী, প্ৰতিলিপি আৰু বলৱৎকৰণৰ খৰচৰ বাবে দেশজোৰা একে নিৰিখ নাই।