বাংলাদেশত উচ্চশিক্ষা

বাংলাদেশৰ তৃতীয় স্তৰৰ শিক্ষা ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত বিশ্ববিদ্যালয়, National University বা বাংলাদেশ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধীনৰ প্ৰায় 2,000খন মহাবিদ্যালয়, আৰু আনুষ্ঠানিক দূৰশিক্ষা-মুক্ত শিক্ষা কাৰ্যসূচীৰে গঠিত। 2021 চনৰ UGC HEAT ভিত্তি-সমীক্ষাত প্ৰায় 4.1 নিযুত তৃতীয় স্তৰৰ শিক্ষাৰ্থী আৰু 162খন ৰাজহুৱা-ব্যক্তিগত বিশ্ববিদ্যালয় নথিভুক্ত হৈছিল; এইবোৰ ঐতিহাসিক সংখ্যা, বৰ্তমানৰ জনগণনা নহয়। সাধাৰণতে Higher Secondary Certificate (HSC) বা সমমানৰ অৰ্হতাৰে নামভৰ্তি হয়। প্ৰতিষ্ঠানে Secondary School Certificate (SSC) আৰু HSC-ৰ নথি, বিষয় বা শাখাৰ চৰ্ত, ন্যূনতম GPA, বয়স বা উত্তীৰ্ণ বছৰৰ সীমা, নামভৰ্তি পৰীক্ষা, সাক্ষাৎকাৰ, কোটা আৰু আসনৰ চৰ্তও বিচাৰিব পাৰে। নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যসূচীৰ চৰকাৰী নামভৰ্তি জাননীতে প্ৰযোজ্য নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰে। আবেদনত সাধাৰণতে অনলাইন প্ৰপত্ৰ, আবেদন মাচুল, admit card, প্ৰয়োজনত পৰীক্ষা, merit list, নথি পৰীক্ষা আৰু চূড়ান্ত পঞ্জীয়ন থাকে। ৰাজহুৱা বিশ্ববিদ্যালয়ত প্ৰতিযোগিতা সাধাৰণতে অধিক আৰু মাচুল তুলনামূলকভাৱে ৰাজসাহায্যপ্ৰাপ্ত। ব্যক্তিগত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মাচুল প্ৰতিষ্ঠানভেদে বেলেগ আৰু Private University Act 2010 অনুসৰি চলে; মাচুলৰ গাঁথনি University Grants Commission of Bangladesh-লৈ দাখিল কৰিব লাগে। National University-এ অধীনৰ চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী মহাবিদ্যালয়ৰ নামভৰ্তি, পঞ্জীয়ন, পৰীক্ষা আৰু ফলাফল কেন্দ্ৰীয়ভাৱে পৰিচালনা কৰে, কিন্তু পাঠদান মহাবিদ্যালয়ত হয়। বাংলাদেশ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ে আঞ্চলিক, উপ-আঞ্চলিক আৰু অধ্যয়ন কেন্দ্ৰৰ জৰিয়তে নমনীয় দূৰশিক্ষা আৰু মুক্ত-শিক্ষা দিয়ে; OSAPS-ৰ অনলাইন প’ৰ্টেলেৰে নামভৰ্তি হয়। আনুষ্ঠানিক তৃতীয় স্তৰৰ কাৰ্যসূচীত BBS, BBA, Honours, Masters, MPhil আৰু PhD আদি আছে। সকলো তৃতীয় স্তৰৰ কাৰ্যসূচীৰ বাবে একক ৰাষ্ট্ৰীয় মাচুল তালিকা নাই। মুঠ খৰচত পাঠদান, নামভৰ্তি, পঞ্জীয়ন, পৰীক্ষা, পৰীক্ষাগাৰ, আবাসন আৰু যাতায়াত থাকিব পাৰে। UGC Strategic Plan-ত ৰাজহুৱা বিশ্ববিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয়ৰ মাচুল নামমাত্ৰ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, কিন্তু প্ৰকৃত পৰিমাণ কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰতিষ্ঠান অনুসৰি বেলেগ। বৃত্তি আৰু মাচুল ৰেহাই বিশ্ববিদ্যালয়, UGC, Prime Minister’s Education Assistance Trust বা বাহ্যিক বঁটাৰ পৰা আহিব পাৰে; সাধাৰণতে নিৰ্দিষ্ট আহ্বান আৰু যোগ্যতাৰ চৰ্ত থাকে। ব্যক্তিগত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আইনগত ৰেহাই ব্যৱস্থাত সম্পূৰ্ণ সময়ৰ নামভৰ্তি কৰা শিক্ষাৰ্থীৰ অন্তত 6 শতাংশ নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণীৰ বাবে সংৰক্ষিত—যেনে বীৰ মুক্তিযোদ্ধাৰ সন্তান আৰু দূৰৱৰ্তী বা অনুন্নত অঞ্চলৰ মেধাৱী দৰিদ্ৰ শিক্ষাৰ্থী; বৰ্তমানৰ ৰূপায়ণ প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা যাচাই কৰিব লাগে। শৈক্ষিক বছৰ, ছেমিষ্টাৰ, term, নামভৰ্তিৰ সময়, অধ্যয়নৰ সময় আৰু ক্ৰেডিটৰ চৰ্ত ডিগ্ৰী আৰু প্ৰতিষ্ঠান অনুসৰি বেলেগ। National University আৰু বাংলাদেশ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ে session-ভিত্তিক জাননী প্ৰকাশ কৰে; বিশ্ববিদ্যালয়ে নিজা কেলেণ্ডাৰ স্থিৰ কৰে। প্ৰতিষ্ঠানভেদৰ উদাহৰণ হিচাপে, ঢাকা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ 2026–27 স্নাতক নামভৰ্তিত পাঁচটা unit, 100 নম্বৰৰ পৰীক্ষা আৰু SSC-HSC ফলৰ পৰা 20 নম্বৰ, লগতে unit-অনুযায়ী GPA সীমা আছিল। এইটো ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ম নহয়। তাৰিখ সলনি হ’ব পাৰে, সেয়ে আবেদন দাখিলৰ আগতে চৰকাৰী কাৰ্যসূচী প’ৰ্টেল চাওক। অধ্যয়নৰ সময়ত শিক্ষাৰ্থীয়ে সাধাৰণতে পঞ্জীয়ন, মাচুল, উপস্থিতি বা অংশগ্ৰহণ, কাম, পৰীক্ষা, শৈক্ষিক সততা আৰু আচৰণ প্ৰতিষ্ঠানৰ নিয়ম অনুসৰি চলায়। শৈক্ষিক কেলেণ্ডাৰ পলম বা বিঘ্নিত হ’ব পাৰে। নামভৰ্তিৰ নথি, পৰিশোধৰ প্ৰমাণ, ফলাফল, transcript আৰু আন শৈক্ষিক নথি সংৰক্ষণ কৰক। National University-এ নামভৰ্তি, পঞ্জীয়ন, পৰীক্ষাৰ প্ৰপত্ৰ, ফলাফল, প্ৰমাণপত্ৰ, transcript আৰু স্থানান্তৰৰ বাবে অনলাইন সেৱা দিয়ে; বাংলাদেশ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নিজা term, session আৰু অধ্যয়ন কেন্দ্ৰৰ ব্যৱস্থা আছে। শিক্ষা মন্ত্ৰালয় আৰু তাৰ মাধ্যমিক আৰু উচ্চশিক্ষা বিভাগে ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি চায়। University Grants Commission of Bangladesh-এ ব্যৱস্থাৰ বিকাশ, পুঁজি আৰু নিৰীক্ষণত সহায় কৰে। Bangladesh Accreditation Council-এ উচ্চশিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান আৰু কাৰ্যসূচী মূল্যায়ন কৰে আৰু স্বীকৃতি তথা প্ৰক্ৰিয়াৰ তথ্য প্ৰকাশ কৰে। UGC অনুমোদন বা আইনগত মৰ্যাদা আৰু কাৰ্যসূচী-স্তৰৰ স্বীকৃতি পৃথক পৰীক্ষা; প্ৰতিষ্ঠানৰ স্বীকৃতিয়ে প্ৰতিটো কাৰ্যসূচীক স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে সামৰি নলয়। পেছাগত ডিগ্ৰীত অনুশীলনৰ আগতে পৃথক নিয়ন্ত্ৰক বা অনুজ্ঞাপত্ৰৰ প্ৰয়োজনো হ’ব পাৰে। আবেদনকাৰীয়ে প্ৰতিষ্ঠানৰ আইনগত মৰ্যাদা, কাৰ্যসূচীৰ অনুমোদন বা স্বীকৃতি, নামভৰ্তিৰ চৰ্ত, সম্পূৰ্ণ মাচুল, সম্ভাব্য সময়সূচী আৰু প্ৰমাণপত্ৰ-transcript পোৱাৰ ব্যৱস্থা যাচাই কৰিব লাগে। বিদেশী বা বিকল্প অৰ্হতাৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠান, UGC বা আন কৰ্তৃপক্ষৰ সমতুল্যতা বা সত্যাপন লাগিব পাৰে। অভিযোগ সাধাৰণতে বিশ্ববিদ্যালয় বা মহাবিদ্যালয়ৰ আভ্যন্তৰীণ প্ৰক্ৰিয়াৰে আৰম্ভ হয়; প্ৰযোজ্য হ’লে তাৰ পাছত UGC বা Bangladesh Accreditation Council-ৰ অভিযোগ-প্ৰতিকাৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। স্নাতক ডিগ্ৰীৰ পাছত Honours বা Degree (Pass)-ৰ পৰা Masters আৰু কাৰ্যসূচীয়ে অনুমতি দিলে MPhil বা PhD-লৈ আগবাঢ়িব পাৰি। নিয়োগ আৰু পেছাগত অনুশীলন অৰ্হতা, নিয়োগকৰ্তা আৰু পেছাগত নিয়ন্ত্ৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বিদেশী অধ্যয়ন, প্ৰব্ৰজন বা নিয়োগৰ বাবে প্ৰমাণপত্ৰ সত্যাপন, apostille বা সমতুল্যতা লাগিব পাৰে; এই চৰ্ত দেশীয় নামভৰ্তিৰ নিয়মৰ পৰা পৃথকে পৰীক্ষা কৰক। বিদ্যালয় শিক্ষা, বৃত্তিমূলক শিক্ষা আৰু অব্যাহত শিক্ষা পৃথক বিষয়, যদিহে তৃতীয় স্তৰৰ পৰিৱৰ্তন বুজাবলৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰয়োজন নহয়।