बांगलादेशातील इतिहास

सर्वात जुने ज्ञात घडामोडी अशा नदीमुखीय प्रदेशात झाल्या, ज्यामुळे वस्ती, शेती, अंतर्गत आणि सागरी व्यापाराला चालना मिळाली. इ.स.पू. चौथ्या शतकापूर्वीच्या काळाचे पुरावे तुटक आहेत. आजच्या नरसिंगदीतील वारी-बटेश्वर हे इ.स.पू. तिसऱ्या आणि चौथ्या शतकांत व्यापाराचे व तटबंदीचे प्रारंभीचे केंद्र होते. छापांकित नाणी, मणी आणि लोखंडी वस्तू आर्थिक संपर्कांचे पुरावे देतात. ऐतिहासिक पुंड्रनगर असलेले महास्थानगढही इ.स.पू. चौथ्या ते तिसऱ्या शतकाच्या सुमारास तटबंदीचे केंद्र होते. वंग, पुंड्र, समतट, गौड आणि राढ यांसारखी जुनी प्रादेशिक नावे दाखवतात की बंगालची राजकीय व्यवस्था कायमस्वरूपी एकसंध नव्हती. मौर्य आणि गुप्त प्रभाव, तसेच सातव्या शतकातील शशांकाचे राज्य, स्वतंत्र प्रदेशांच्या पलीकडे पसरलेल्या प्रारंभीच्या घडामोडींपैकी होते. आठव्या शतकात गोपालाने पाल राजवटीची स्थापना केली; ती सुमारे चार शतके टिकली. धर्मपाल आणि देवपाल यांच्या काळात बौद्ध राजकीय व ज्ञानाचे जाळे उदयास आले. पहाडपूर येथील सोमपूर महाविहार हे साधारण आठव्या ते बाराव्या शतकांत शिक्षणाचे महत्त्वाचे केंद्र होते. मैणामती-लालमाई येथील बौद्ध स्थळे, तसेच शिलालेख, भाजलेल्या मातीच्या वस्तू आणि नाण्यांचे पुरावे या काळाचे चित्र अधिक स्पष्ट करतात. अकराव्या ते तेराव्या शतकांतील सेन राजवटीने ब्राह्मणप्रधान दरबारी व्यवस्था बळकट केली आणि विजयसेन व लक्ष्मणसेन यांच्या काळात बंगालचे व्यापक राजकीय एकीकरण घडवले. बौद्ध दरबारी आश्रयाचा ऱ्हास आणि नंतरचे धार्मिक बदल एका कारणाने स्पष्ट करता येत नाहीत. बख्तियार खिलजीने सुमारे १२०४ मध्ये नदिया आणि गौड जिंकले. त्यानंतर तेराव्या ते सोळाव्या शतकापर्यंत बंगालमध्ये सल्तनती होत्या. प्रशासनाची भाषा फारसी होती. इस्लामचा प्रसार सत्ता, व्यापार, सूफी जाळी, नव्या वसाहती आणि स्थानिक धर्मांतरांसह परस्परांशी जोडलेल्या अनेक घडामोडींमुळे झाला. पंधराव्या शतकात खानजहान यांच्या काळात मशिदी आणि नागरी संकुलांमुळे ऐतिहासिक खलिफताबाद असलेल्या बागेरहाटचा आकार घडला. १५७६ मध्ये मुघल राजवटीने बंगालला बंगाल सुब्यात समाविष्ट केले. १६१० मध्ये इस्लाम खान यांनी राजधानी ढाक्याला हलवली; त्यामुळे व्यापार, वस्त्रोद्योग, नदीवाहतूक आणि शेतीविस्ताराचे ते महत्त्वाचे प्रांतीय केंद्र बनले. अठराव्या शतकात नवाबांचे राज्य असताना युरोपीय व्यापारी कंपन्यांनी आपला प्रभाव वाढवला. १७५७ मध्ये प्लासी येथे ईस्ट इंडिया कंपनीने मिळवलेला विजय तिच्या वर्चस्वाची सुरुवात ठरला. १७६५ मध्ये दिवाणी हस्तांतरित झाल्याने महसूल आणि प्रशासनावरील कंपनीचे नियंत्रण मजबूत झाले. १७९३ च्या कायमस्वरूपी बंदोबस्ताने जमीनदारी पद्धतीतून (Zamindari-System) मालकी, महसुली मागण्या आणि कृषी संबंध बदलले. कंपनीचे राज्य थेट ब्रिटिश राजसत्तेच्या राज्याशी समान मानू नये. ब्रिटिश राज १८५८ मध्ये सुरू झाले आणि त्यातून सामाजिक, आर्थिक, कृषी व राजकीय रचनेत आणखी बदल झाले. १९०५ च्या बंगालच्या फाळणीमुळे ढाका राजधानी असलेला पूर्व बंगाल आणि आसाम हा प्रशासकीय प्रदेश तयार झाला. स्वदेशी चळवळ आणि निदर्शनांमुळे १९११ मध्ये फाळणी रद्द झाली. अखिल भारतीय मुस्लिम लीगची स्थापना १९०६ मध्ये ढाका येथे झाली. सामुदायिक राजकीय संघर्ष, स्वतंत्र मतदारसंघ आणि १९४७ मधील ब्रिटिश भारताची फाळणी यांनी पूर्व बंगाल आणि नंतर पूर्व पाकिस्तानच्या निर्मितीला आकार दिला. रॅडक्लिफ रेषेमुळे पलायन, विस्थापन, हिंसा आणि दीर्घकालीन सीमा व एन्क्लेव्हचे परिणाम झाले. पूर्व पाकिस्तानमध्ये भाषा प्रश्नामुळे प्रमुख राजकीय संघटन घडले. २१ फेब्रुवारी १९५२ रोजी भाषा आंदोलनातील निदर्शकांवर पोलिसांनी गोळीबार केला. १९५६ मध्ये उर्दूसोबत बंगालीला राज्यभाषेचा दर्जा मिळाला. १९५४ मधील संयुक्त आघाडीचा निवडणूक विजय आणि त्यानंतर केंद्र सरकारने तिचे सरकार बरखास्त केल्याने संघर्ष तीव्र झाला. १९५८ पासूनचे लष्करी शासन, १९६६ चे सहा कलमी मागणीपत्र आणि १९६९ चे जनआंदोलन यांमुळे उघड संकट निर्माण झाले. १९७० च्या निवडणुकीत पूर्व पाकिस्तानमध्ये अवामी लीगला बहुमत मिळाले, पण सत्तेचे हस्तांतरण नाकारले गेले किंवा पुढे ढकलले गेले. ७ मार्च १९७१ रोजी शेख मुजीबुर रहमान यांनी निर्णायक भाषण केले. २५ मार्चला सैन्याने ऑपरेशन सर्चलाइट आणि लोकसंख्येविरुद्ध व्यापक मोहीम सुरू केली. २६ मार्चला स्वातंत्र्याची घोषणा झाली. १० एप्रिलला स्वातंत्र्यघोषणापत्र स्वीकारले गेले आणि १७ एप्रिलला मुजीबनगर सरकारने शपथ घेतली. बांगलादेश मुक्तिसेनेत (Mukti Bahini) नियमित सैन्यदल आणि गनिमी तुकड्या होत्या; तिचे ११ विभागांत संघटन झाले होते. ४ डिसेंबरपासून बांगलादेश-भारत संयुक्त कमांडने युद्धाला पाठिंबा दिला. पाकिस्तानी सैन्याने १६ डिसेंबर १९७१ रोजी शरणागती पत्करली. मुक्तिसंग्रामात सामूहिक गुन्हे, हत्या, लैंगिक हिंसा, विस्थापन, अल्पसंख्याकांचा छळ आणि सहकार्याची कृत्ये घडली. मृतांच्या संख्येबाबत राजकीय वाद आहेत. बांगलादेशात अधिकृतपणे साधारण ३०,००,००० मृतांचा उल्लेख अनेकदा केला जातो; संशोधनातून एकच निश्चित संख्या स्थापित झालेली नाही. अभिलेखागारे, संग्रहालये, साक्षीदारांचे वृत्तांत, न्यायालयीन नोंदी आणि आंतरराष्ट्रीय तपास वेगवेगळे दृष्टिकोन देतात; त्यांचे चिकित्सक मूल्यमापन आवश्यक आहे. ४ नोव्हेंबर १९७२ रोजी संविधान स्वीकारले गेले आणि १६ डिसेंबर १९७२ रोजी ते लागू झाले. राष्ट्रवाद, समाजवाद, लोकशाही आणि धर्मनिरपेक्षता ही घटनात्मक तत्त्वे ठरवली गेली. पहिली संसदीय निवडणूक १९७३ मध्ये झाली. १९७५ च्या चौथ्या घटनादुरुस्तीने अध्यक्षीय पद्धत सुरू केली. १५ ऑगस्ट १९७५ रोजी शेख मुजीबुर रहमान यांच्या हत्येनंतर सत्तापालट, लष्करी कायदा आणि झियाउर रहमान यांचा काळ आला. जनरल एर्शाद यांनी २४ मार्च १९८२ रोजी सत्तापालट करून सत्ता घेतली आणि ६ डिसेंबर १९९० पर्यंत हुकूमशाही पद्धतीने राज्य केले. त्यानंतर जनआंदोलनाने राजकीय संक्रमण सुरू केले. १९९१ मध्ये संसदीय लोकशाही पुन्हा प्रस्थापित झाली. अवामी लीग आणि बीएनपी आलटूनपालटून सत्तेत आले. १९९६ ते २००६ दरम्यान निवडणुकांसाठी काळजीवाहू सरकारची पद्धत होती. २००७ आणि २००८ मध्ये लष्कराच्या पाठिंब्याचे काळजीवाहू सरकार सत्तेत होते. २००९ ते २०२४ या काळात अवामी लीगच्या नेतृत्वाखालील सरकारने राजकारणाला आकार दिला. मुक्तिसंग्रामातील गुन्ह्यांवर खटले, प्रक्रियात्मक निकषांवरील चर्चा आणि स्मृतीचा राजकीय वापर हे वादग्रस्त विषय राहिले. २०२४ मध्ये सार्वजनिक सेवा कोट्यांविरोधातील निदर्शने देशव्यापी उठावात रूपांतरित झाली. शेख हसीना यांनी ५ ऑगस्ट रोजी पद सोडले. मुहम्मद युनूस यांच्या नेतृत्वाखालील अंतरिम सरकारने ८ ऑगस्ट रोजी शपथ घेतली. १ जुलै ते १५ ऑगस्ट २०२४ दरम्यान १,४०० पर्यंत मृत्यू झाल्याचा OHCHR चा अंदाज आहे; इतर स्रोत त्यांच्या पद्धती आणि माहितीच्या आधारे वेगवेगळे आकडे देतात. १३व्या संसदेचे पहिले अधिवेशन १७ फेब्रुवारी २०२६ रोजी झाले आणि त्याच दिवशी तारिक रहमान यांची पंतप्रधानपदी नियुक्ती झाली. बांगलादेशातील ऐतिहासिक ज्ञान उत्खनने, स्तरवैज्ञानिक निष्कर्ष, शिलालेख, नाणी, इमारती, सरकारी नोंदी, कायदे, संसदीय कागदपत्रे, निवडणूक नोंदी, संग्रहालय संग्रह, मौखिक इतिहास आणि इतिहासलेखनातून तयार होते. पुरातत्त्व विभाग तपास करतो, पुरातत्त्वीय स्थळांचे संरक्षण करतो आणि संग्रहालयांचे व्यवस्थापन करतो. बांगलादेश राष्ट्रीय संग्रहालय संग्रह जतन करते. मुक्तिसंग्राम संग्रहालय मुक्तिसंग्राम, प्रत्यक्षदर्शींचे वृत्तांत आणि स्मरण यांची नोंद ठेवते. बांगलादेश राष्ट्रीय संसद आणि बांगलादेश निवडणूक आयोग अनुक्रमे राजकीय आणि निवडणूक-ऐतिहासिक स्रोत देतात. बांगलादेश UNESCO राष्ट्रीय आयोग आणि UNESCO सांस्कृतिक वारशाचे तुलनात्मक दस्तऐवजीकरण करतात. सध्याच्या संघर्षांसाठी OHCHR बाह्य तपासाचा दृष्टिकोन देते. राज्यसंरक्षित स्थावर पुरावशेषांना भेट देताना, १९६८ च्या Antiquities Act मधील वैधानिक संरक्षण नियमांच्या अधीन सामान्यतः सार्वजनिक प्रवेश उपलब्ध असतो. उत्खनन, पुरावशेषांची निर्यात आणि व्यावसायिक चित्रिकरणासाठी परवाने किंवा विशेष संरक्षण अटी लागू होऊ शकतात. संग्रहालये आणि पुरातत्त्वीय स्थळांचे प्रवेश शुल्क तसेच अभिलेखागारे व संशोधन संग्रहांचा प्रवेश संस्थेनुसार बदलतो. ज्ञानक्षेत्र म्हणून इतिहासासाठी एकसमान शुल्क किंवा प्रक्रिया-मुदत नाही. संरक्षित धार्मिक पुरावशेषांचे नुकसान, दूषितीकरण किंवा विटंबना करू नये. राजकीय कथनांची तपासणी न करता त्यांना निर्विवाद तथ्य मानण्याऐवजी ऐतिहासिक संशोधनात स्थानिक समुदायांचे दृष्टिकोन आणि वेगवेगळ्या स्मृतींचाही विचार करावा.