બાંગ્લાદેશમાં રોકાણ

બાંગ્લાદેશના ઔપચારિક મૂડીબજારનું નિરીક્ષણ સિક્યોરિટીઝ નિયમનકાર બાંગ્લાદેશ સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ કમિશન (BSEC) કરે છે. શેર, ઋણ સિક્યોરિટીઝ, કોર્પોરેટ બોન્ડ અને રોકાણ ફંડ ઢાકા સ્ટોક એક્સચેન્જ (DSE), ચિટ્ટાગોંગ સ્ટોક એક્સચેન્જ (CSE) અને અધિકૃત બજાર ભાગીદારો મારફતે ઉપલબ્ધ થાય છે. વૈકલ્પિક રોકાણ ફંડ (AIF), ઉદાહરણ તરીકે, ખાનગી ઇક્વિટી અથવા વેન્ચર કેપિટલમાં રોકાણ કરે છે. ઓપન-એન્ડ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ (OMF) અન્ય પ્રકારનું ફંડ છે. કોર્પોરેટ બોન્ડ બજાર મર્યાદિત છે, જ્યારે નિશ્ચિત આવકવાળા રોકાણમાં સરકારી બોન્ડનું સ્થાન મોટું છે. બાંગ્લાદેશની કેન્દ્રીય બેંક (Bangladesh Bank) સરકારી સિક્યોરિટીઝ અને વિદેશી વિનિમય માટે જવાબદાર છે. સરકારી સિક્યોરિટીઝમાં 91, 182 અથવા 364 દિવસની મુદતવાળા ટ્રેઝરી બિલ અને ક્યારેક 14 દિવસના T-Bills સામેલ છે. સરકારી ટ્રેઝરી બોન્ડ (BGTB) સામાન્ય રીતે 2, 5, 10, 15 અથવા 20 વર્ષની મુદત ધરાવે છે. ફ્લોટિંગ-રેટ ટ્રેઝરી બોન્ડ (FRTB)ની મુદત આશરે 3 વર્ષની હોય છે. બાંગ્લાદેશ સરકારના રોકાણ સુકુક (BGIS) આ વિકલ્પોને પૂરક છે. રાષ્ટ્રીય બચત પ્રમાણપત્રો, જેને સાંચયપત્ર (Sanchayapatra) પણ કહે છે, અને સાંચયબોન્ડ સ્ટોક એક્સચેન્જમાં વેચાતા નથી અને છૂટક રોકાણકારો માટે છે. શેર, ફંડ અથવા કોર્પોરેટ બોન્ડમાં રોકાણ માટે સામાન્ય રીતે નોંધાયેલ બ્રોકર અને બાંગ્લાદેશની કેન્દ્રીય સિક્યોરિટીઝ ડિપોઝિટરી (CDBL) અથવા ડિપોઝિટરી પાર્ટિસિપન્ટ (DP) સાથે લાભાર્થી માલિકનું ડિપોઝિટરી ખાતું (BO ખાતું) જરૂરી છે. નિર્ધારિત BO ખાતું સિક્યોરિટીઝના માલિકને સ્પષ્ટ રીતે ઓળખે છે; એકત્રિત ખાતાનો ઉપયોગ સ્પષ્ટપણે ચકાસાયેલા કરારના આધારે જ કરવો. DP ગ્રાહકની સંપત્તિને પોતાની હોલ્ડિંગ સાથે ભેળવી શકતું નથી. ખાતામાં વ્યવહાર હોય તો ખાતાધારકને ઓછામાં ઓછું દર મહિને અને વ્યવહાર ન હોય તો ઓછામાં ઓછું દર ત્રિમાસિકે સ્ટેટમેન્ટ મળે છે. સંભવિત ડિપોઝિટરી સેવાઓમાં બેલેન્સ પૂછપરછ, SMS અથવા ઈમેઇલ સૂચનાઓ, ડિવિડન્ડ જમા કરવું, હસ્તાંતરણ, ડિમેટ, રિમેટ, બ્લોક કરવું તથા સિક્યોરિટીઝ ગીરવે મૂકવી અને છોડાવવાનો સમાવેશ થાય છે. BO ખાતું ઑનલાઇન ખોલવા સામાન્ય રીતે મોબાઇલ નંબર અથવા ઈમેઇલ, NID અથવા Smart Card, બેંકનો પુરાવો, ફોટો અને સહી જરૂરી છે. બિનનિવાસી બાંગ્લાદેશીઓ અને અન્ય વિદેશી રોકાણકારો માન્ય પોર્ટફોલિયો રોકાણ માટે અધિકૃત ડીલર બેંક (AD) સાથે બિનનિવાસી રોકાણકાર ટાકા ખાતું (NITA) વાપરે છે. નાણાં મુક્તપણે રૂપાંતરિત થઈ શકે તેવી વિદેશી ચલણમાંથી સામાન્ય બેંકિંગ માર્ગે મોકલાય છે. માન્ય રોકાણોમાં સૂચિબદ્ધ સિક્યોરિટીઝ, BGTB, AIF અને OMF વગેરે સામેલ છે. તપાસેલી માહિતી મુજબ Bangladesh Bankના FPI પોર્ટલમાં સામાન્ય મહત્તમ મર્યાદા દર્શાવાઈ નથી; AD, KYC અને કર ચકાસણીઓ છતાં જરૂરી છે. લાગુ કર નિયમોને આધીન NITA મારફતે આવક અને વેચાણની રકમ વિદેશી ચલણમાં પરત મોકલી શકાય છે. એક્સચેન્જ મારફતે પોર્ટફોલિયો રોકાણ માટે સામાન્ય રીતે Bangladesh Bankની પૂર્વ મંજૂરી જરૂરી નથી, પરંતુ AD મારફતે સેટલમેન્ટ જરૂરી છે. છૂટક રોકાણકારો અનુસૂચિત બેંક અથવા પ્રાથમિક ડીલર (PD) મારફતે સરકારી બોન્ડ ખરીદી શકે છે. તપાસેલી માહિતી મુજબ હરાજીમાં લઘુત્તમ બિડ 100,000 ટાકા અથવા તેના ગુણાંકમાં હોવી જરૂરી છે; હાલનું Bangladesh Bankનું કૅલેન્ડર તપાસો. દ્વિતીય બજારમાં બેંકો, PD, બિનબેંક નાણાકીય સંસ્થાઓ અથવા એક્સચેન્જ મારફતે વેપાર થઈ શકે છે. ટ્રેઝરી બિલ ડિસ્કાઉન્ટે બહાર પડે છે અને મુદત પૂરી થતાં મૂળ મૂલ્યે ચૂકવાય છે. BGTB સામાન્ય રીતે અર્ધવાર્ષિક કૂપન અને મુદતે મૂળ રકમ આપે છે. ભાવ અને ઉપજ બજાર અથવા હરાજીની પરિસ્થિતિથી નક્કી થાય છે. યોગ્ય રોકાણ હેતુ, સમયગાળો, તરલતાની જરૂર અને જોખમ સહનશક્તિ પર આધારિત છે. જુદા સંપત્તિ વર્ગો, ક્ષેત્રો અને મુદતોમાં ફાળવણીથી એકાગ્રતાનું જોખમ ઘટાડી શકાય છે. શેર માટે એક્સચેન્જ સૂચિ, પ્રોસ્પેક્ટસ, વાર્ષિક અહેવાલ, કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ, આવક અને રોકડ પ્રવાહ, ડિવિડન્ડનો ઇતિહાસ, મૂલ્યાંકન અને ટ્રેડિંગ સ્પ્રેડ સંબંધિત છે. ફંડ અને AIF માટે મેનેજમેન્ટ કંપની, ટ્રસ્ટી, કસ્ટોડિયન, રોકાણ હુકમનામું, નેટ એસેટ વેલ્યુ, ફી તથા બહાર નીકળવા અને રોકાણ બંધ રાખવાના સમયની તપાસ કરો. આમાંથી કોઈ રોકાણ વળતરની ખાતરી આપતું નથી. વાસ્તવિક વળતર = નામમાત્ર વળતર − ફુગાવો − કર − ફી. દરેક ખરીદી કે વેચાણ માટે બ્રોકર ખરીદી કે વેચાણ નોંધ અને કોન્ટ્રાક્ટ નોટ આપે છે. કોન્ટ્રાક્ટ નોટ વેપારની કાનૂની પુષ્ટિ કરે છે અને તેમાં ભાવ, ફી તથા સેટલમેન્ટ તપાસી શકાય તેવી રીતે દર્શાવેલાં હોવા જોઈએ. ખરીદતી વખતે સમયસર ચુકવણી કરો, વેચતી વખતે સિક્યોરિટીઝ આપો, KYC અને ખાતાની વિગતો સાચી રાખો અને સંમત બ્રોકરેજ ચૂકવો. તમને ચકાસી શકાય એવા ભાવ અને બ્રોકરેજના રેકોર્ડ, સમયસર સેટલમેન્ટ, અસલી સિક્યોરિટીઝ તથા ફરિયાદના માર્ગનો અધિકાર છે. ફરિયાદ પહેલાં બ્રોકરને, પછી એક્સચેન્જને અને ત્યારબાદ BSEC ફરિયાદ માધ્યમ (BSEC Complaint Box)ને કરો. BSEC Investor Guideમાં ટ્રેડિંગ મૂલ્યના 1 ટકા સુધીની મહત્તમ બ્રોકરેજ દર્શાવાઈ છે. વાસ્તવિક દર અલગ હોઈ શકે છે; એક્સચેન્જ, ડિપોઝિટરી, કર, બેંક અને વિદેશી વિનિમયના ખર્ચ સાથે લેખિતમાં ખાતરી કરો. CDBL સામાન્ય રીતે ડિપોઝિટરીના તમામ ખર્ચ BO ખાતાધારકો પાસેથી સીધા વસૂલતું નથી; DP ફી આગળ વસૂલી શકે છે. 2025ની ફી બદલાયા પછી વાર્ષિક BO ખાતા જાળવણી ફી 150 ટાકા છે. લાગુ CDBL નિયમો હેઠળ ચુકવણી ન થાય તો ખાતું બ્લોક કે બંધ થઈ શકે છે. તપાસેલા Income Tax Act 2023ના સંસ્કરણ મુજબ કંપનીઓ, ફંડ અને ટ્રસ્ટ સિવાયના અમુક કરદાતાઓ માટે સૂચિબદ્ધ સિક્યોરિટીઝના મૂડીલાભ પર કર 15 ટકા છે. બિનનિવાસી રોકાણકારોની ડિવિડન્ડ, કૂપન અને રકમ પરત મોકલવાની બાબતો દરજ્જો, સાધન અને લાગુ કર સંધિ પર પણ આધારિત છે; હાલની માહિતી NBR અને AD પાસેથી મેળવો. જોખમોમાં ભાવ ઘટવો, ભારે અસ્થિરતા, જારીકર્તા ચુકવણી ન કરી શકે તે જોખમ, વ્યાજદર અને મુદતનું જોખમ, ફુગાવો, ટાકા અને વિદેશી ચલણ વચ્ચે વિનિમય નુકસાન, ઓછી તરલતા, વિશાળ સ્પ્રેડ, એકાગ્રતા, નબળું કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ તથા બ્રોકર, ડિપોઝિટરી, સાયબર અને છેતરપિંડીનાં જોખમ સામેલ છે. સરકારી બોન્ડમાં સરકારી જારીકર્તા હોવા છતાં વ્યાજદર, ફુગાવો, તરલતા અને વિનિમય દરનાં જોખમ રહે છે. કોર્પોરેટ બોન્ડ અને AIF વેચવા ખાસ મુશ્કેલ હોઈ શકે છે; ખરીદી પહેલાં રોકાણ બંધ રાખવાનો સમય અને બહાર નીકળવાના નિયમો તપાસો. Bangladesh Bank વર્ચ્યુઅલ એસેટ અને વર્ચ્યુઅલ ચલણને ચલણ કે રોકાણ સ્વરૂપ તરીકે માન્યતા આપતું નથી. 15 સપ્ટેમ્બર 2022ના Foreign Exchange Circular 24 (FE Circular 24) હેઠળ આવા વ્યવહારોનું ટ્રેડિંગ, વિનિમય, હસ્તાંતરણ અને દલાલી પ્રતિબંધિત છે. આ માહિતી 5 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધી સંશોધિત સ્થિતિ દર્શાવે છે.