Ìjọba ní Bẹ̀nẹ̀

Ètò ìjọba Bẹ̀nẹ̀ dá lórí Constitution ti 1990, àtúnṣe òfin ìpìlẹ̀ 2019-40 àti Constitutional Law 2025-20. Constitution dáàbò bo ẹ̀tọ́ àti òmìnira, ó sì pín ojúṣe ìjọba sí aláṣẹ àgbà, aṣòfin àti ẹjọ́. Lẹ́yìn ìdìbò ọjọ́ 12 Oṣù Kẹrin 2026, Romuald Wadagni ni Ààrẹ Orílẹ̀-èdè; Mariam Chabi Talata ni Igbákejì Ààrẹ. Ààrẹ ni olórí orílẹ̀-èdè àti ìjọba, ó ń darí aláṣẹ àgbà, ó ń pinnu ìlànà, ó ń ṣe àṣẹ, ó ń darí ọmọ-ogun, ó sì ń bójú tó ààbò orílẹ̀-èdè. Ìjọba ń ṣiṣẹ́ nípasẹ̀ Council of Ministers (Conseil des Ministres), ààrẹ sì ń yan àwọn ọmọ ẹgbẹ́ lẹ́yìn ìgbìmọ̀ pẹ̀lú Bureau of the National Assembly. Ilé aṣòfin ní National Assembly (Assemblée nationale) àti Senate (Sénat). Àkókò aṣòfin kẹwàá bẹ̀rẹ̀ ní 8 Oṣù Kejì 2026. A dá Senate sílẹ̀ nípasẹ̀ Constitutional Law 2025-20, ó sì ní sénétọ̀ 25; àkókò iṣẹ́ àkọ́kọ́ rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ ní 30 Oṣù Keje 2026. Fún àwọn òfin kan, ó lè béèrè kí a tún ka òfin náà; àwọn àyọkúrò ni òfin ìnáwó, òfin ìlànà iṣẹ́ àti òfin ètò. National Assembly àti Senate ń ṣe òfin, wọ́n sì ń bójú tó ìjọba. Constitutional Court (Cour constitutionnelle) ni ilé-ẹjọ́ òfin ìpìlẹ̀ tó ga jù. Ó ń ṣàyẹ̀wò òfin, ó ń dáàbò bo ẹ̀tọ́ pàtàkì, ó sì ń yanjú aáwọ̀ láàárín àwọn ẹ̀ka ìjọba. Aráàlú lè mú ọ̀ràn wá sí i tààrà tàbí gbé àríyànjiyàn òfin ìpìlẹ̀ (exception d’inconstitutionnalité) kalẹ̀ nínú ìgbẹ́jọ́. Àkókò ìdájọ́ fún àyẹ̀wò òfin ìpìlẹ̀ jẹ́ ọjọ́ 30; fún ẹ̀sùn ìrúfin ẹ̀tọ́ pàtàkì, ó jẹ́ ọjọ́ mẹ́jọ. Supreme Court (Cour suprême) ni ilé-ẹjọ́ tó ga jù fún ọ̀ràn ìṣàkóso àti ẹjọ́, ó ń ṣàyẹ̀wò bóyá ìṣàkóso ìjọba bófin mu, ó sì ń dájọ́, lára àwọn mìíràn, aáwọ̀ ìdìbò ìjọba ìbílẹ̀. Ìpinnu rẹ̀ ni ìkẹyìn. Court of Auditors (Cour des comptes) olómìnira ń ṣàyẹ̀wò àti dájọ́ lórí ìnáwó ìjọba. High Court of Justice (Haute Cour de Justice) ń bójú tó ojúṣe àwọn ọmọ ẹgbẹ́ aláṣẹ àgbà; ilé-ẹjọ́ orílẹ̀-èdè pàtàkì CRIET sì ń bójú tó, lára àwọn mìíràn, ìwà ọ̀daràn ọrọ̀-ajé àti ìpànìyàn ẹlẹ́rù. Prefect (préfet) ni aṣojú ìjọba kan ṣoṣo ní ẹ̀ka ìṣàkóso. Prefect ń ṣe àbójútó ìjọba lórí àwọn ìjọba ìbílẹ̀. Ministry of Decentralization and Local Governance (Ministère de la Décentralisation et de la Gouvernance Locale) ló ń bójú tó ìṣàkóso agbègbè àti ìpín agbára. Ní ìjọba ìbílẹ̀ kọ̀ọ̀kan, communal council (conseil communal), supervisory council (conseil de supervision) àti Mayor ń ṣiṣẹ́ ní ìpele òṣèlú pẹ̀lú executive secretariat (secrétariat exécutif) ní ìpele ìṣàkóso àti ìmọ̀-ẹ̀rọ. Ìjọba ìbílẹ̀ ní ìnáwó tirẹ̀; ẹ̀ka òfin rẹ̀ lè jẹ́ special status, intermediate tàbí ordinary (statut particulier, intermédiaire, ordinaire). Ministry, prefecture, ìjọba ìbílẹ̀ àti iṣẹ́ ìjọba tí a pín káàkiri ń ṣe iṣẹ́ ìṣàkóso ní agbègbè. National Portal of Public Services (Portail National des Services Publics) kó ìsọfúnni ìjọba àti iṣẹ́ oní-nọ́ńbà jọ, ó sì wà ní gbogbo wákàtí ọjọ́. National Agency for the Identification of Persons (Agence Nationale d’Identification des Personnes) (ANIP) wà lábẹ́ àbójútó ààrẹ, ó sì ń bójú tó ìdánimọ̀ àti ìwé ìbí, ìgbéyàwó àti ikú. Ó ń pèsè, lára àwọn mìíràn, nọ́ńbà ìdánimọ̀ orílẹ̀-èdè (NPI) tàbí FID, ìwé ìbí, ìgbéyàwó àti ikú, àti ìwé ẹ̀rí ibùgbé. A gbọ́dọ̀ san owó fún ìwé wọ̀nyí; owó ìbánisọ̀rọ̀ kò sí nínú rẹ̀. Lẹ́yìn tí a bá ti fìdí ìsanwó múlẹ̀, ìwé sábà máa ń ṣeé gbà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀. Káàdì biometric àti àtúnṣe nílò àyẹ̀wò ọwọ́, nítorí náà àkókò wọn lè yàtọ̀. Olùlò lè wo ohun èlò ìbéèrè ìjọba, tọpinpin ipò iṣẹ́ rẹ̀ àti ròyìn ìṣòro. Ọdún ìnáwó bẹ̀rẹ̀ ní 1 Oṣù Kìíní, ó sì parí ní 31 Oṣù Kejìlá. Ministry of Economy and Finance (Ministère de l’Économie et des Finances) àti General Directorate of the Budget (Direction Générale du Budget) ń pèsè àbá ìnáwó ní nǹkan bí oṣù mẹ́jọ ṣáájú ìbẹ̀rẹ̀ ọdún ìnáwó; ilé aṣòfin á dìbò lórí òfin ìnáwó lẹ́yìn náà. Ìnáwó àkọ́kọ́ fún 2026 jẹ́ 3,783.984 bilionu FCFA. Ní 3 Oṣù Kẹfà 2026, a fi ìnáwó àfikún tí àbá iye rẹ̀ jẹ́ 4,086.620 bilionu FCFA, ìyẹn ìfikún tó tó ìdá mẹ́jọ, sílẹ̀. A kò lè fìdí ìfọwọ́sí ìnáwó àfikún yìí múlẹ̀ láti inú àwọn orísun ìjọba tí a ṣàyẹ̀wò. Portal ìnáwó aráàlú (Budget citoyen) àti iṣẹ́ ìsọfúnni ìnáwó (BousProB) ń pèsè ìwé ìnáwó, ìsọfúnni àti ọ̀nà láti fi èrò ránṣẹ́. Àwọn ilé-iṣẹ́ púpọ̀ ló pín àbójútó ìjọba. Ilé aṣòfin ń bójú tó ìjọba, Constitutional Court ń ṣàyẹ̀wò ọ̀ràn òfin ìpìlẹ̀, Court of Auditors ń bójú tó owó tí ìjọba ń gbà àti tí ó ń ná, Supreme Court sì ń ṣàyẹ̀wò bóyá ìṣàkóso bófin mu. High Authority for Audiovisual Communication (Haute Autorité de l’Audiovisuel et de la Communication, HAAC) ń ṣètò iṣẹ́ ìròyìn àti ohùn-àwòrán, ó ń fúnni ní ìwé àṣẹ àti ìfọwọ́sí, ó sì ń gba ẹ̀dùn. General Secretariat of the Government (Secrétariat Général du Gouvernement) ń tẹ òfin, àṣẹ, ìlànà àti ìròyìn Council of Ministers jáde. Ààrẹ ló ń darí ọmọ-ogun àti ààbò orílẹ̀-èdè. Ministry of the Interior and Public Security (Ministère de l’Intérieur et de la Sécurité publique) ń ṣètò ààbò inú orílẹ̀-èdè, ìtòlẹ́sẹẹsẹ gbogbogbò, ààbò ìṣẹ̀lẹ̀, ìṣàkóso ìwé ìbí, ìṣàkóso ààlà tó so pọ̀ àti ìgbésẹ̀ lòdì sí ìwà ipá onígbàgbọ́ àti ìpànìyàn ẹlẹ́rù. Republican Police (Police républicaine) ń dáàbò bo ènìyàn àti ìtòlẹ́sẹẹsẹ gbogbogbò; customs, ọmọ-ogun àti àwọn ẹgbẹ́ ààbò ń ṣe àwọn ojúṣe mìíràn. Ààlà àríwá ṣe pàtàkì gan-an fún Atacora, Alibori àti Donga. A lè pe ọlọ́pàá lọ́fẹ̀ẹ́ ní 117 ní gbogbo wákàtí ọjọ́; ikanni ìròyìn 166 tí a ṣe àkọsílẹ̀ ni a ń lò, lára àwọn ohun mìíràn, fún ẹ̀dùn nípa ìwà àìtọ́ ọlọ́pàá. Àwọn ilé-iṣẹ́ ìjọba gbọ́dọ̀ bọ̀wọ̀ fún ẹ̀tọ́ òfin ìpìlẹ̀, ààbò dátà àti ẹ̀tọ́ láti wọlé sí dátà ara ẹni àti láti ṣàtúnṣe rẹ̀. Olùlò gbọ́dọ̀ tẹ̀lé òfin kí ó sì fún ọ́fíìsì ìṣàkóso ní ìsọfúnni ìdánimọ̀ àti ìbéèrè tó tọ́. Faransé ń darí ìṣàkóso ìjọba, iṣẹ́ oní-nọ́ńbà kò sì dé ọ̀dọ̀ gbogbo ènìyàn lọ́nà kan náà.