Boliviamanta riqsisqa runakuna

Bolivia suyupi sapanka p'unchaw kawsaypi, conocido/conocida nispaqa huk riqsisqa runata nin; contacto nispaqa aswan qaylla amistadta mana yuyachispa, huk tinkuyta nin. Llaqtakunapi, chiri-llaqtakunapi ima riqsikuyqa hukniraymi. Plazakunapi, qhatukunapi, municipal kawsayraymi feriakunapi, museokunapi, bibliotecakunapi, kawsay wasikunapi, patron saint raymikunapi (fiestas patronales), huk yupaychay raymikunapi, runa ayllu raymikunapi, yachaypi, llamk'aypi, pukllaypi, ayllu ruwanakunapi ima riqsikuyta tariyta atikun. Yaykuy, kamachikuy, pacha, qullqi ima municipalidadman, Municipal Secretariat of Cultures (Secretaría Municipal de Culturas) nisqaman utaq raymi wakichiqman hina hukniraymi. Bolivia llapan suyupi manam huk riqsikuy qillqay wasi, tupachiy ruway utaq chaypaq sapalla yanapakuq kanchu. Boliviaqa plurinacionalmi. Quechua runakunaqa Aymara runakuna hina, sapaq identidadniyuq hina aswan huk waranqa waranqa runakunam riqsichikunku. Guaraní, Chiquitano runakunapas sapaqmi, aswan pachak waranqa runakuna ima. Simikuna, suyu, llaqtapi utaq chakra-pampapi kawsay, wata, warmi-qhari kay, mitmay, ayllu ima runakuna imaynatataq tinkunku chayta kamachin. Raymikunapi takiy, tusuy, mikuykuna utaq chicha (Chicha), raymipi kusikuy ima ayllu kawsaypa kaqninkuna; ichaqa manam sapallanmanta pakay tinkuyta, sexual ruwayta utaq aswan intimidadta munayta rikuchinchu. Ñawpaq rimayqa chay lugarpaq, p'unchawpaq hina kanan. Tinkuyta qhipaman qatichinapaqqa, aswanqa iskayninpa sut'in munayninwan contacto willakuyta qunakuylla kanan. Pipas kutichiyta, celular numeronta, huk tinkuyta ima manam debinchu; mana, bloqueo utaq mana kutichiyqa tinkuyta tukuchin. WhatsApp, redes sociales, mensajerokuna, internet pukllaykuna ukhupi utqayllamanta tinkuy paqarin. Agency for Electronic Government and Information and Communication Technologies (AGETIC) nisqa kallpachasqa, sapanka contraseña, iskay kuti autenticar ruway, teléfono utaq video waqayllapi pukllaywan fuente, runa identidad ima qhawariyta yuyachin. Mana allin riqsisqa runaman manam CI yupay, wasiyki, qullqi willakuy, yaykuy códigokuna, intimidad fotokuna ima qunachu. Digital Identity and Authentication Service (Ciudadanía Digital)qa estado-pa identidad digital, autenticar yanapakuymi; manam runakunata amistadpaq tupachinchu. Ñawpaq tinkuyqa p'unchawpi, llapanpaq yaykuy atina lugarpi kanan. Iñisqa runaqa maypi tinkunata yachan, kutimuy ñanqa kikillanpaq kan, kawsayllaqta compartirqa allin kamachisqa hina ruwakun. Ñawpaq qullqi mañay, mana allin riqsisqa llamk'ay, puriy utaq inversión promesakunaqa cuidado rikuchiqmi. Pipas qullqita mañan, pacha utqayta apachin, utaq código mañan chayqa tinkuyta tukuchiy; ñawpaq chat, link, pantallazo ima waqaychay, ama apachiychu. Wawa-sipas runakunapaq aswan cuidado kanan. Ley 1636, 2025 septiembre 10 punchaw promulgada, digital tinkuykuna sexual munaypaq, digital sexual abuso, sexual contenido mast'ariy utaq mañay ima wakin ruwanakunata delito hina qhawan. Wawa-sipas runaqa internetllapi riqsisqa runawan sapallan mana tinkunanchu; chay rikch'aykunata qhawaruptin, adulto iñisqa runata utaq autoridad responsableta chaylla waqyana. Bolivia Constitución nisqa kawsay identidad culturalta akllay, pakay, kikillanpa rikch'aynin, dignidad, huñunakuy, pakasqa rimaykuna ima waqaychan. Mana munasqa mast'ariy, compartir utaq qhawayqa kay waqaychaypi mana yaykunchu. Kamachiy atiyniyuq runakunapura sexualizada q'iwi utaq sexual coerciónqa Ley 348, Artículo 312 quater (Artikel 312 quater) nisqawan delito kanman; mana munasqa sapanka contactoqa kay delitoman chayanmanchu. Violencia utaq amenazakuna kaptinqa, police service for family, gender, and generational violence (FELCV), municipal legal service for women (SLIM), child and adolescent protection service (DNA), Fiscalía nisqa yanapakuq kanman. Special Force to Combat Crime (FELCC)qa cybercrime ruwanata hap'in. Telecommunications and Transport Authority (ATT)qa teléfono, mensajekuna estafapaq Block the Scam (Bloquea la Estafa) yanapayta qun; General Directorate for the Fight against Trafficking in Persons (DGTTP) utaq policíaqa runa rantikuy, chinkasqa runakuna willakuyta hap'in. Urgencia numerokuna 110, 120; runa rantikuy willakuy 122; FELCV 800 14 0348 nisqapi chaskikun. 2025 enero-septiembre pacha willasqa runa rantikuy, chaywan tupaq delitokuna 583 karqan; chaymanta 373 runa rantikuy casokuna. 196 runaqa 18 watamanta uraypi karqan, 71.10 por cientotaq warmikuna karqan. Kay willasqa yupaykunaqa riesgota rikuchin, manam chiqap frecuencia yupaychu. Bolivia llapan suyupi riqsikuykunaqa manam precio utaq suyay pacha uniforme kanchu; yaykuy, transporte, mikuyqa raymiman hina hukniraymi, internet tinkuytaq chaylla qallariyta atin.