Sheria ya jinai nchini Burundi

Katiba ya Burundi inalinda haki ya kusikilizwa kwa haki ndani ya muda unaofaa, kanuni kwamba mwenendo lazima utangazwe kuwa kosa kwa sheria, marufuku ya adhabu ya jinai inayotumika nyuma, haki ya kujitetea, dhana ya kutokuwa na hatia, vikao vya wazi na ulinzi dhidi ya kizuizi holela na kuingiliwa. Mamlaka ya eneo kwa kawaida hufuata mahali kosa lilipotendeka na kanuni nyingine za kisheria. Burundi inaweza pia kushtaki baadhi ya makosa yaliyotendwa nje ya nchi pale masharti kama uraia wa mkosaji au mwathiriwa wa Burundi na uhalifu wa aina hiyo katika nchi zote mbili yanapotimizwa. Kanuni ya Jinai iliyorekebishwa imewekwa na Sheria Na. 1/27 ya tarehe 29 Desemba 2017. Sheria Na. 1/09 ya tarehe 11 Mei 2018 inasimamia mwenendo wa makosa ya jinai. Sheria maalum huongeza kanuni kuhusu ukatili wa kijinsia, ulinzi wa waathiriwa na mashahidi, uhalifu wa mtandaoni na usalama barabarani. Makosa ya jinai ni pamoja na ukatili na mauaji, mateso, makosa ya kingono, utekaji, makosa dhidi ya mali, rushwa na makosa ya maafisa wa umma, biashara haramu ya binadamu, uhalifu dhidi ya usalama wa serikali, mauaji ya kimbari, uhalifu wa kivita, uhalifu dhidi ya ubinadamu na makosa ya kidijitali. Malalamiko, taarifa ya kosa au taarifa nyingine inaweza kupokelewa na afisa wa Police Judiciaire, anayejulikana kama OPJ, au Ofisi ya Mwendesha Mashtaka wa Umma. Procureur de la République huelekeza au kusimamia kazi ya OPJ na kuamua hatua inayofuata ya kesi. Mwendesha Mashtaka anaweza pia kuchukua hatua kwa msingi wa taarifa kuhusu kosa bila kusubiri malalamiko binafsi, hasa katika kesi za makosa ya kingono. Maafisa wa umma wanaopata habari kuhusu kosa wanaweza kuwajibika kuliripoti au kuwasilisha taarifa bila kuchelewa. Kesi zilizokamatwa wakati kosa linaendelea hufuata utaratibu maalum wa haraka. Wakati wa garde à vue ya kawaida kwa uchunguzi wa kina zaidi, kizuizi kinaweza kudumu hadi siku saba na kuongezwa mara moja na Mwendesha Mashtaka. Kabla ya kuhojiwa, mshukiwa lazima ajulishwe haki husika. Mshukiwa anaweza kuwa na Conseil au Avocat, kuwasiliana kwa uhuru na kukaa kimya bila wakili kuwepo. Kizuizi maalum cha muda kwa ulevi, ukaguzi wa utambulisho au hali hatari ya kiakili ni cha saa 24 pekee. Hati ya kukamatwa ya muda inaweza kudumu hadi siku 15. Kizuizi cha kabla ya kesi kinahitaji sababu za kutosha za kumshuku mtu, kosa lenye adhabu ya kifungo cha angalau mwaka mmoja na sababu ya kizuizi inayotambuliwa na kanuni zinazotumika. Amri ya mahakama hudumu siku 30 mwanzoni, na kila nyongeza lazima iwe na sababu na kufanywa upya kila mwezi. Chini ya mfumo ulioelezwa katika Kanuni ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai, kiwango cha juu ni mwaka mmoja kwa kosa lenye adhabu ya juu ya miaka mitano, na vinginevyo hadi miaka mitatu. Kuachiliwa ndilo kanuni na kizuizi ni hali ya kipekee, lakini hesabu halisi lazima ikaguliwe dhidi ya uainishaji wa sasa wa kosa na rekodi ya mwenendo wa kesi. Ofisi ya Mwendesha Mashtaka wa Umma inaweza kupeleka kesi kwenye uchunguzi au moja kwa moja kwa mahakama yenye mamlaka. Mahakama za kawaida ni pamoja na Tribunal de Résidence, Tribunal de Grande Instance, Cour d’Appel na Cour Suprême; mahakama au vyumba maalum hutumika pale sheria inapotoa hivyo. Kwa kawaida vikao huwa wazi kwa umma, ingawa sheria au mahakama inaweza kuagiza kikao kifanyike bila umma. Hukumu lazima zitoe sababu na zitangazwe hadharani. Kanuni ya Mwenendo inatoa njia kama kupinga hukumu ya upande mmoja, rufaa na rufaa ya kisheria, huku tarehe za mwisho na masharti ya kukubaliwa yakitegemea kesi. Utaratibu tofauti wa kukiri hatia, aveu et plaidoyer de culpabilité, unahitaji kukiri kwa kina na kukaguliwa na Ofisi ya Mwendesha Mashtaka wa Umma ndani ya kipindi cha juu kinachotumika cha siku 30. Kukiri kukikataliwa, utaratibu wa kawaida huendelea na kukiri kulikokataliwa hakuwezi kutumiwa kama ushahidi. Mwathiriwa anaweza kuwasilisha malalamiko kwa OPJ au Mwendesha Mashtaka na kuwa partie civile kuanzia mahakama inapopokea kesi hadi mwisho wa mijadala. Kwa kawaida consignation huhitajika, lakini mwathiriwa asiye na uwezo wa kulipa anaweza kuomba msamaha kwa kuwasilisha attestation d’indigence. Chama kilichoidhinishwa kinaweza kushiriki katika baadhi ya kesi za kingono au ukatili kwa idhini ya mwathiriwa au mwakilishi aliyeidhinishwa. Waathiriwa na mashahidi walio katika mazingira hatarishi wanaweza kupata hatua za ulinzi na kusikilizwa bila kukabiliana na anayedaiwa kutenda kosa pale ulinzi unapohitaji hivyo. Mwendesha Mashtaka akifunga kesi bila hatua nyingine, mlalamikaji, mwathiriwa na mshukiwa lazima wajulishwe ndani ya muda unaotumika, ambao nyenzo za utafiti zinaueleza kuwa usizidi wiki mbili. Fidia ya madhara inaweza kudaiwa kupitia partie civile ndani ya kesi ya jinai; jambo hili halibadili mwenendo wa jinai kuwa kesi tofauti ya sheria ya madai. Adhabu za jinai ni pamoja na servitude pénale, faini, kunyang’anywa mali na matokeo mengine ya kisheria. Kifungo cha maisha bado kinawezekana, ilhali adhabu ya kifo imefutwa na kiwango cha juu cha kifungo cha muda maalum katika mfumo uliorekebishwa ni miaka 30. Adhabu halisi hutegemea kosa, uainishaji wake wa kisheria na mazingira yanayoongeza uzito. Wizara ya Haki husimamia magereza na utawala wa haki ya jinai, lakini hali za magerezani na utekelezaji halisi havipaswi kuchukuliwa kuwa vinafanana moja kwa moja na maneno ya vifungu vya jinai. Wajibu wa jinai huanza mtu anapofikisha miaka 15. Mtoto aliye chini ya miaka 15 hawajibiki kwa jinai na chini ya mfumo ulioelezwa anaweza kuwajibika kwa fidia ya madai pekee. Kwa wenye umri wa miaka 15 hadi chini ya 18, sheria hupunguza adhabu zinazoweza kutolewa: pale kosa la mtu mzima lina adhabu ya kifungo cha maisha, kiwango ni miaka mitano hadi kumi; pale lina adhabu ya kifungo cha muda au faini, kiwango cha juu ni miaka minne. Hatua za ulinzi, elimu na usimamizi zinaweza kutumika. Mamlaka zinapaswa kwanza kuthibitisha umri, kumjulisha mzazi, mlezi au mwangalizi na msaidizi wa kijamii au shirika lililoidhinishwa, kupanga uchunguzi wa kijamii na kutumia kizuizi kama hatua ya mwisho pekee. Kumhoji mtu aliye chini ya miaka 18 bila Avocat au mtu mwenye sifa na aliyeidhinishwa kunaweza kubatilisha utaratibu. Chambre des Mineurs ya Tribunal de Grande Instance na chumba husika cha Cour d’Appel hushughulikia kesi za vijana, zinazosikilizwa bila umma. Makosa ya barabarani yanasimamiwa na Sheria Na. 1/26 ya tarehe 23 Novemba 2012, Code de la circulation routière. Yanajumuisha kuendesha bila leseni, pombe, mwendo wa kasi kupita kiasi, uwezo wa kuendesha ulioathiriwa, kukimbia eneo la ajali, kasoro za kiufundi za gari na ukiukaji wa usalama au vifaa. Police de roulage au mamlaka za usalama barabarani zinaweza kushirikiana na mahakama za jinai zenye mamlaka. Kulingana na kosa, adhabu zinaweza kuchanganya faini, kukamata au kushikilia gari, kuondoa leseni na kifungo. Mifano katika Kanuni ni 50,000 FBu kwa pombe iliyozidi kiwango kinachotumika na kwa mwendo wa kasi, na 20,000 FBu pamoja na kuondoa leseni kwa uwezo ulioathiriwa; utekelezaji wa vitendo unapaswa kuhakikiwa kwa kesi husika. Sheria Na. 1/10 ya tarehe 16 Machi 2022 inahusu uhalifu wa mtandaoni na kinga yake. Inashughulikia ufikiaji usioidhinishwa, kubadilisha au kufuta data, kuvuruga mifumo, kunasa mawasiliano, programu haribifu, udanganyifu wa kadi za malipo, wizi wa utambulisho wa kidijitali, unyanyasaji au madhara mtandaoni, uvumi wenye madhara na unyonyaji wa watoto au kingono mtandaoni. Ushahidi wa kielektroniki na mamlaka za uchunguzi ni muhimu, huku waendeshaji na watoa huduma wakiwa na wajibu wa kushirikiana, kutambua watumiaji na kuhifadhi data. Mifano iliyotajwa ni kifungo cha miaka kumi hadi kumi na tano na faini ya FBu milioni 20 hadi 30 kwa ukiukaji wa uadilifu wa data, miaka kumi hadi kumi na tano na FBu milioni 10 hadi 20 kwa kunasa mawasiliano, na miaka miwili hadi mitano na FBu milioni 10 hadi 20 kwa makosa ya utambulisho wa kidijitali. Ukiukaji maalum wa waendeshaji unaweza kuadhibiwa kwa faini ya FBu milioni 100 hadi 500. Upatikanaji wa huduma kwa kawaida hupitia OPJ, Ofisi ya Mwendesha Mashtaka wa Umma, sajili ya mahakama au mahakama yenye mamlaka, huku Avocat akimwakilisha mwathiriwa au mshtakiwa. Wizara ya Haki inaendesha programu za upatikanaji wa haki na msaada wa kisheria, na Cour Suprême hutaja msaada wa kisheria kuwa huduma. Masharti ya kustahiki, ada na upatikanaji lazima vihakikiwe eneo husika kwa sababu utaratibu wa jinai wa bure kwa jumla haujawekwa. Partie civile pia inaweza kuwajibika kwa consignation isipokuwa msamaha wa kutokuwa na uwezo wa kulipa utumike. Tarehe za mwisho za kizuizi na utaratibu zinaweza kuwa sahihi kabisa, lakini muda wote wa kesi na miundombinu ya eneo hutofautiana na havipaswi kuahidiwa mapema.