Mila nchini Burundi

Mila za Waburundi ni uwanja wa kitamaduni ulio hai ambao haujawekewa kanuni moja kwa namna yote. Lugha ya Kirundi (Kirundi) huunganisha aina nyingi za urithi, huku jamii za Wahutu, Watutsi na Watwa, pamoja na maeneo, familia na koo binafsi, zikihifadhi mitindo yao. Urithishaji simulizi hujumuisha hadithi, methali, nathari, miundo ya kishairi, uimbaji na kucheza. Kusimulia hadithi jioni na kujifunza pamoja ndani ya familia huendeleza maarifa haya katika maisha ya kila siku. Katika mzunguko wa mwaka, ibada ya kihistoria ya kifalme ya kilimo na mtama (Umuganuro) inahusiana na kupanda, mavuno, mfalme na ngoma za Karyenda na Ingoma. Marejeo ya sasa ya mila hii yanaripotiwa hasa kutoka Gitega na Gishubi; hata hivyo, Umuganuro si sikukuu ya umma ya kitaifa iliyothibitishwa. Kalenda rasmi ya sikukuu hutofautisha sikukuu za kiraia, za Kikatoliki na za Kiislamu, ambazo tarehe za Kiislamu hubadilika kila mwaka. Kwa hiyo, sikukuu ya umma na kalenda ya ibada za jadi si kitu kimoja. Katika mzunguko wa maisha, orodha ya Burundi ya urithi wa kitamaduni usioshikika inajumuisha harusi na kuzaliwa kwa mapacha kama desturi na ibada za kijamii. Taratibu maalum hutegemea familia, ukoo na eneo. Hakuna kanuni, ada au sharti moja la ufikiaji kwa nchi nzima lililoandikwa. Mafundisho ya dini na ibada za madhehebu ni sehemu ya mada ya dini; maeneo na desturi kama Kubandwa au maeneo ya Imana na Karera yanaweza kuonekana hapa tu kama sehemu za mpito wa kitamaduni au maeneo ya kumbukumbu. Kazi za pamoja na mshikamano vinahusishwa, miongoni mwa mambo mengine, na utaratibu wa kazi za jamii na mshikamano (Ikibiri). Aina ya jadi ya upatanishi wa eneo (Bashingantahe / Ubushingantahe) inahusu upatanishi katika migogoro ya familia na ujirani. Mamlaka hii isiyo rasmi ya kijamii haichukui nafasi ya mahakama ya serikali, na upeo wake na utambuzi wake hutofautiana kikanda. Mtama na mavuno ya kwanza vinahusiana na mada hii tu kwa kadiri vinavyoeleza mzunguko wa ibada za mwaka; mapishi, vinywaji na lishe ni mada tofauti. Utamaduni wa ngoma za kifalme (Ingoma) hujumuisha ngoma, kucheza, ushairi wa kishujaa na nyimbo za jadi. Kikundi huwa na angalau ngoma kumi na idadi ya ngoma iliyo witiri; wapiga ngoma husimama katika umbo la nusu duara, na ngoma ya katikati huweka mkazo wa muziki. Zamani utamaduni huu ulikuwa wa kifalme na mtakatifu na ulihusishwa na matukio ya maisha. Leo huonekana pia katika sherehe rasmi, matukio ya kitamaduni na maonesho ya watalii. Kituo cha maonesho ya umma cha Gishora (Gishora) karibu na Gitega ni ukumbi mkuu wa umma. Vyombo vingine ni pamoja na Inanga, Umuduri, Ikembe, Indingiti, Indonongo, Umwironge, Inkono, Amayugi na Ifirimbi. Aina ya salamu ya kike inayoimbwa (Akazehe) iko hatarini kwa sababu ya mabadiliko ya mitindo ya maisha na urithishaji mdogo kwa vizazi vichanga. Maonesho ya umma si sawa moja kwa moja na asili takatifu ya mila. Mavazi ya jadi yanajumuisha vazi la sherehe la wanawake la vipande vitatu (Imvutano), linalohusishwa hasa na fahari na hadhi kwenye harusi, pamoja na kitambaa cha kujifunga na kubebea kinachotumiwa sana na kitambaa cha kisasa cha sherehe (Igitenge). Mavazi ya kihistoria ya magome na usanifu wa kisasa vinaonyesha jinsi miundo ilivyobadilika. Mapendeleo ya mavazi ya kila siku na mitindo hutofautiana sana kulingana na jiji, kipato na kizazi. Ufundi unajumuisha ufumaji wa vikapu, vikapu vyenye mifuniko vilivyosokotwa kwa kubana, ufinyanzi, kazi za mbao na chuma, vinyago, ngao na mapambo. Jamii za Watwa huhusishwa hasa na ufinyanzi, vinyago na vitu vya mbao. Vijijini, matumizi ya vitendo mara nyingi hutawala, huku mauzo na utalii vikiwa na nafasi kubwa zaidi mijini na katika maeneo ya kati. Hakuna bei zilizowekwa kitaifa. Majina ya maeneo yanaelekeza kwenye mila tofauti za ngoma na maonesho: Intore huhusishwa na Kirundo na Karusi, Agasimbo na Umuyebe na Makamba, Umutsibo na Buyogoma, Ihuruma na Ubudemera na Kumoso, Urwedengwe na Ngozi, Akanyarusizi na Cibitoke, na maonesho ya Gishora na Gitega. Mugamba inajulikana kwa nyumba za jadi na mazingira ya kazi za pamoja. Uhusiano huu wa maeneo hauonyeshi kuwa mila hizo ni za kabila moja pekee. Mila hurithishwa kupitia familia na koo, watendaji wa eneo na maeneo matakatifu, vyama vya utamaduni, Shule ya Sanaa ya Gitega, programu za elimu ya Kirundi na fasihi simulizi, programu za shule na jamii, sherehe za umma na maonesho katika kituo cha Gishora. Taasisi zinazoshiriki ni pamoja na Wizara ya Vijana, Michezo na Utamaduni, utawala wake wa utamaduni, Tume ya Kitaifa ya UNESCO, Chuo Kikuu cha Burundi, Kituo cha Mila Simulizi na Maktaba ya Taifa, Musée National de Gitega, Musée Vivant na Kijiji cha Ufundi, kituo cha Gishora, Ballet ya Taifa, vyama vya utamaduni na FNAAD. Wiki ya utamaduni ya Umurisho w’Ingoma (Umurisho w’Ingoma) imeripotiwa kufanyika kila mwaka tangu 2017; toleo la tarehe 27 Novemba hadi 2 Desemba limeandikwa kwa 2023. Tamasha la Kitaifa la Utamaduni pia limeandikwa kwa 2021 na 2023. Upatikanaji hutegemea mila husika na unaweza kuathiriwa na familia, ukoo, jamii, nafasi, eneo, jinsia au asili. Wapiga ngoma mara nyingi huchaguliwa kutoka vituo vya ngoma na hutoka mara kwa mara katika familia zinazolinda maeneo hayo. Maonesho ya umma Gishora, kwenye matukio rasmi na maeneo ya watalii yanafikika zaidi kuliko desturi za eneo au ibada takatifu. Miiko na vizuizi vya maeneo matakatifu havitumiki moja kwa moja nchini kote. Hakuna haki binafsi inayoweza kutekelezwa kisheria ya kushiriki katika kila ibada iliyothibitishwa. Kujumuisha na kulinda urithi wa kitamaduni usioshikika kunahitaji desturi ya sasa, jamii zinazoshiriki kikamilifu, ushahidi wa uungwaji mkono na ridhaa ya wazi ya jamii au watendaji wanaohusika. Kukomeshwa kwa utawala wa kifalme mwaka 1966 kulibadilisha mfumo wa kisiasa na kijamii. Baadhi ya miundo ya kifalme iliainishwa upya kama utambulisho wa taifa na maonesho ya umma; mila takatifu na za kifalme za ngoma zilipata kazi za ziada katika burudani, sherehe na utalii. Orodha ya 2007 hadi 2008 ilirekodi vipengele 222 kwa ushiriki wa jamii na dodoso za Kirundi. Muziki wa jadi, maarifa ya mazingira, tiba za jadi na ushairi wa uwindaji na uvuvi vilielezwa kuwa hatarini. UNESCO ilitaja kusasishwa kwa orodha, lakini matokeo ya kina ya umma hayapatikani. Hakuna kanuni moja ya kitaifa iliyothibitishwa kuhusu ibada za jadi, mazishi, mavazi, bei za ufundi au kalenda ya mwaka ya nchi nzima. Michango ya familia na jamii, pamoja na bei za matukio au ufundi, hutegemea tukio na mtoa huduma husika.