Lugha nchini Burundi

Kirundi huzungumzwa karibu kote nchini Burundi na hutumiwa na jamii za Wahutu, Watutsi na Watwa. Zaidi ya 95% ya wanafunzi huzungumza Kirundi. Lahaja za Watwa hutofautiana kidogo, lakini bado zinaeleweka kwa pamoja na lahaja nyingine za Kirundi. Kirundi hutumia alfabeti ya Kilatini. Académie Rundi imekuwa ikifanya kazi tangu 2020 au 2021 na hushughulikia ulinzi, uendelezaji, utafiti, ufundishaji, kazi zilizoandikwa na uwekaji wa kanuni za lugha kwa Burundi na diaspora. Hakuna sheria ya sasa ya tahajia iliyothibitishwa. Kirundi pia kinahusiana na Kinyarwanda na Ha ndani ya mwendelezo wa lugha unaovuka mipaka. Katiba ya 2018 inakitaja Kirundi kuwa lugha ya taifa na kuruhusu lugha nyingine rasmi kuanzishwa kwa sheria. Sheria Na. 1/31 ya tarehe 3 Novemba 2014 inavitaja Kirundi, Kifaransa na Kiingereza kuwa lugha rasmi. Baadhi ya wasifu wa umma wa nchi hutaja Kirundi na Kifaransa pekee, kwa hiyo sheria ya 2014 ndiyo rejea yenye nguvu zaidi kuhusu hadhi ya kisheria ya Kiingereza. Kiswahili kina umuhimu mkubwa katika mawasiliano ya kikanda, biashara na ushirikiano wa Afrika Mashariki na Maziwa Makuu, lakini hakina hadhi sawa rasmi kwa utawala wa serikali na mahakama. Orodha za kiisimu pia zinataja Lugha ya Alama ya Burundi, Kinyarwanda, Ha, Hangaza, Shubi, Shi, Fuliiru na Kifaransa cha Pijini cha Burundi, lakini matumizi yake ya eneo na ya kitaasisi hayajaandikwa vya kutosha kuthibitisha mfumo wa kitaifa wa lugha za wachache. Kirundi, Kifaransa na Kiingereza vinaweza kutumiwa katika sheria, mahakama na utawala wa umma. Maandishi ya kisheria yana toleo asilia la Kirundi. Mikutano ya umma na hotuba za kitaifa hutumia Kirundi, huku mabango na lebo zikitakiwa kueleweka kwa Kirundi na/au lugha nyingine rasmi. Utawala ulipewa kipindi cha miaka mitatu cha utekelezaji chini ya sheria ya 2014. Hakuna mtihani wa lugha au sharti la usajili kwa matumizi ya lugha nchini Burundi, lakini upatikanaji wa huduma kwa vitendo hutegemea taasisi, wafanyakazi waliopo na hali husika. Mahakamani, raia au taasisi ya kisheria inaweza kuchagua mojawapo ya lugha rasmi. Hukumu hutolewa kwa lugha rasmi, na tafsiri katika lugha nyingine rasmi inaweza kuombwa; sheria haitaji ada ya tafsiri. Elimu hutumia Kirundi, Kifaransa, Kiingereza na Kiswahili kama masomo ya lugha. Kirundi na Kifaransa huanzishwa kuanzia mwaka wa kwanza wa shule. Kirundi hutumika katika mizunguko miwili ya kwanza, hisabati hubadilika na kufundishwa kwa Kifaransa kuanzia mwaka wa nne, na Kifaransa huwa lugha ya kufundishia kuanzia mzunguko wa tatu, isipokuwa masomo maalum ya ujasiriamali, masomo ya kibinadamu, sanaa na elimu ya viungo ambayo yanaweza kubaki kwa Kirundi. Kiingereza huanza mwaka wa tatu na Kiswahili mwaka wa tano; mfumo huo ulianza kutekelezwa hatua kwa hatua katika mwaka wa shule wa 2019–2020. Mabadiliko haya yanaweza kuathiri upatikanaji wa elimu, hasa pale lugha anayoimudu zaidi mwanafunzi inapotofautiana na lugha ya kufundishia. Kifaransa bado kinatumika sana katika utawala rasmi, haki, elimu, sayansi na mawasiliano rasmi ya tovuti. Kiingereza ni lugha rasmi kisheria na kina manufaa yanayoongezeka kwa ushirikiano wa Afrika Mashariki, ingawa kiwango cha matumizi yake kwa vitendo hakijapimwa kwa takwimu. RTNB, redio, televisheni na jukwaa la wavuti la taifa, ina ufikiaji wa nchi nzima; tovuti yake ya sasa iko hasa kwa Kifaransa lakini pia huchapisha vichwa na michango kwa Kirundi. Vyombo vya habari vya umma, redio za jamii, televisheni na machapisho husaidia kurithisha lugha na urithi simulizi. Kirundi hubeba mila simulizi, ushairi, hadithi, methali na nyimbo. Ibada ya Ngoma za Kifalme huunganisha ushairi wa kishujaa na nyimbo za jadi katika sherehe za kitaifa na za mitaa, na husaidia mshikamano wa kijamii, ikiwemo kupitia ushiriki wa watendaji wa kitamaduni wa Batwa. Taasisi husika ni pamoja na Wizara ya Vijana, Michezo na Utamaduni, idara yake ya utamaduni, CEBULAC, Ballet ya Taifa, Kituo cha Kitaifa cha Maktaba ya Mila Simulizi, Musée National de Gitega, Chuo Kikuu cha Burundi, Académie Rundi na RTNB. Kwa hiyo, Kirundi huleta kikwazo kidogo zaidi cha lugha kwa ushiriki wa umma wa kitaifa, ilhali tofauti za umahiri wa Kifaransa na Kiingereza zinaweza kuleta vikwazo katika elimu na taasisi. Sheria iliyopitiwa haitaji ada ya lugha, na upatikanaji wa lugha shuleni hufuata mwaka na darasa husika.