ਰਾਜ-ਵਿਵਸਥਾ — ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ

ਕੈਨੇਡਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਸੰਗਠਿਤ ਇੱਕ ਸਰਵਭੌਮ ਸੰਘੀ ਰਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸੰਸਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਰਾਜਤੰਤਰ, ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਜਸੀ ਅਧਿਕਾਰ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰਾਊਨ ਸੰਸਥਾ (Crown) ਰਾਜ ਦੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਰਾਟ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਰਾਜ ਮੁਖੀ ਹੈ, ਪਰ ਚੁਣੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਲੈਫ਼ਟਿਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਕ੍ਰਾਊਨ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਜਨਤਕ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸੰਘੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਪੱਧਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸੂਬੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਟੈਰਿਟਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾ ਸੰਘੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਸਤਾਂਤਰਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਥਿਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਈ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਗਰ ਪਾਲਿਕਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਸਬੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸੂਬਾਈ ਜਾਂ ਟੈਰਿਟੋਰੀਅਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਧੀਨ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸੜਕਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਸਥਾਨਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਦਾਲਤਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਗ, ਏਜੰਸੀਆਂ, ਨਿਯੰਤਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਬਜਟਾਂ ਨੂੰ ਕਾਰਜਕ੍ਰਮਾਂ, ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ, ਰਿਕਾਰਡਾਂ, ਪਰਮਿਟਾਂ, ਲਾਭਾਂ, ਜਾਂਚਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ (First Nations), ਇਨੂਇਟ ਲੋਕ (Inuit) ਅਤੇ ਮੀਟਿਸ ਲੋਕ (Métis) ਕੋਲ ਵੱਖਰੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਬੰਧ ਹਨ। ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਧਿਕਾਰ, ਸੰਧੀਆਂ, ਕਾਨੂੰਨ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਨਿਯਮਾਂ ਜਾਂ ਸਵੈ-ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਾਡਲ ਹਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਰਾਜ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲਾ-ਕਰਨ, ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੇਰੀ ਜਾਂ ਉਲਝਣ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।