Sheria ya jinai katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

Mfumo wa sheria ya jinai wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo unategemea Katiba, Code pénal congolais na Code de procédure pénale. Dhima ya jinai ni ya mtu binafsi, sheria za jinai hutafsiriwa kwa ukali na hakuna mtu anayeweza kuadhibiwa kwa kitendo au adhabu ambayo haikuwekwa na sheria. Dhamana za kikatiba zinajumuisha usawa mbele ya sheria, utu wa binadamu, ulinzi wa watoto, mchakato unaostahili, haki ya kunyamaza na kinga dhidi ya kuzuiliwa kiholela. Kesi ya jinai inaweza kuanza kwa malalamiko au taarifa kwa afisa wa polisi wa mahakama, ofisi ya mwendesha mashtaka wa umma au parquet. Afisa wa polisi wa mahakama, anayeitwa officier de police judiciaire au OPJ, hufanya uchunguzi wa awali chini ya usimamizi wa Ministère Public. Waendesha mashtaka, wakiwemo OMP, huongoza mashtaka na kuamua jinsi kesi inavyoendelea. Wachunguzi wanaweza kufanya upekuzi, kukamata vitu na kukabiliana kwa mahojiano, na wanaweza kutumia wataalamu, wakalimani au madaktari. Mtu binafsi anaweza kumkamata mtu aliyenaswa akifanya kosa linaloadhibiwa kwa kifungo cha kazi ngumu cha angalau siku tatu, lakini lazima amkabidhi mara moja kwa mamlaka husika. Mtuhumiwa aliyezuiliwa lazima ajulishwe sababu za kuzuiliwa na haki husika. Upatikanaji wa wakili na mawasiliano na familia, mkalimani inapohitajika, haki ya kunyamaza na kinga dhidi ya kujitia hatiani hutumika wakati wa mchakato. Kizuizini cha polisi kina ukomo wa kisheria wa saa 48 kabla ya kuwasilishwa kwa mamlaka ya mahakama. Kizuizi cha kabla ya hukumu ni cha kipekee na kinahitaji idhini ya mahakama; hakimu huzingatia uwezekano wa kufika, kuingilia uchunguzi na hatari ya kosa linalodaiwa kuendelea. Kuachiliwa kwa masharti kunaweza kupatikana. Baada ya hati ya kukamatwa ya muda, mtu anapaswa kufikishwa mbele ya hakimu ndani ya siku tano, isipokuwa muda wa safari unapoongezwa. Tribunal de paix kwa kawaida husikiliza makosa yanayoadhibiwa kwa kifungo cha kazi ngumu cha hadi siku tano pamoja na faini. Tribunal de grande instance husikiliza kesi zenye adhabu ya zaidi ya siku tano au adhabu ya kifo. Rufaa hupelekwa Cour d’appel, huku Cour de cassation ikikagua masuala ya sheria. Ministère Public huendesha mashtaka, na mwathiriwa anaweza kujiunga na kesi ya jinai kama partie civile ili kudai fidia kupitia mahakama ya jinai. Fidia ndani ya kesi ya jinai haibadili kesi hiyo kuwa shauri tofauti la sheria ya kiraia. Kanuni maalum hutumika kwa ukatili wa kingono. OPJ lazima amjulishe OMP ndani ya saa 24. Uchunguzi wa awali una muda wa juu wa mwezi mmoja, na uchunguzi pamoja na hukumu vina mfumo wa kisheria wa miezi mitatu. Waathiriwa wanaweza kupata wakili, tathmini ya kitabibu na kisaikolojia, hatua za faragha na usalama, na kikao cha faragha kwa ombi la mwathiriwa au OMP. Suluhu ya kifedha imekatazwa kwa makosa haya. Kanuni za ukatili wa kijinsia pia zinahusu vitendo kama vitisho au unyanyapaa wa kijinsia, kujamiiana na ndugu wa karibu, sororat, lévirat, ulaghai wa vitisho, upelelezi wa faragha, mila za kurudisha nyuma na ukatili wa kijinsia mtandaoni. Code du numérique, iliyoanzishwa na Ordonnance-loi 23/010, inahusu makosa yanayofanywa kupitia teknolojia ya habari na mawasiliano au yanayowezeshwa nayo. Inalinda mifumo ya kompyuta na kudhibiti ushahidi wa kielektroniki, maudhui ya mtandaoni na makosa ya data. Code pénal, Code de procédure pénale na sheria kuhusu mamlaka ya mahakama bado huamua utaratibu wa jinai na mahakama inayotumika. Makosa ya barabarani hutawaliwa na sheria ya trafiki ya Kongo chini ya Sheria 78/022, na yanajumuisha makosa ya uendeshaji, leseni, magari, usajili, pombe, kukataa kusimama au kukataa kufanyiwa ukaguzi. Kulingana na kesi, mamlaka zinaweza kusimamisha leseni, kuzuia gari lisitembee au kulipeleka kwenye sehemu ya kuhifadhi magari; mahakama ya jinai yenye mamlaka hutegemea kosa na kanuni za mamlaka. Watoto walio chini ya miaka 18 hupata ulinzi maalum. Mtoto aliye chini ya miaka 14 hana dhima ya jinai, huku mtoto wa miaka 14 hadi chini ya 18 akichukuliwa kama mtoto aliye katika mgogoro na sheria. Tribunal pour enfants ina mamlaka ya kipekee. Adhabu ya kifo na kifungo cha maisha cha kazi ngumu hazitumiki kwa watoto. Kizuizini ni hatua ya mwisho, lazima kiwe kifupi na watoto watenganishwe na watu wazima. Watoto wana haki ya wakili na mkalimani bila malipo, na wazazi, walezi au wafanyakazi wa kijamii wanaweza kushiriki. Kamati ya upatanishi inaweza kusaidia njia mbadala ya mashtaka, ikiwemo rufaa ndani ya saa 48 katika kesi ndogo ya kwanza bila kurudia kosa. Hatua zinaweza kujumuisha upatanishi, msaada wa kisaikolojia na kijamii, kuwekwa kwa familia au taasisi, uhuru unaosimamiwa, elimu na urekebishaji. Mahakama za kijeshi hutumia Code pénal militaire na Code judiciaire militaire. Mamlaka ya kijeshi inaweza kutegemea hadhi ya mtu, aina ya kosa na mazingira, na inaweza kujumuisha makosa ya kijeshi na ya kawaida. Mahakama za polisi za kijeshi, mahakama za kambi, mahakama za rufaa za kijeshi, mahakama za kijeshi za operesheni na Haute Cour Militaire hufanya kazi pamoja na Auditorat militaire. Uhalifu wa kimataifa, ikiwemo mauaji ya kimbari, uhalifu dhidi ya ubinadamu, uhalifu wa vita na uhalifu dhidi ya amani au usalama, haumaliziki kwa kupita muda chini ya Sheria 15/022 na haujumuishwi katika vizuizi vya msamaha au rehema vilivyotajwa katika sheria hiyo. Adhabu za kisheria zinajumuisha adhabu ya kifo, travaux forcés, servitude pénale, faini na kunyang’anywa mali maalum. Adhabu ya kifo bado inawezekana kisheria; sera ya utekelezaji na hali ya kesi zinaweza kubadilika, huku kusitishwa kwa utekelezaji kukiondolewa mwaka 2024 na mabadiliko ya adhabu ya rais yakirekodiwa mwaka 2025. Kwa hiyo, kesi ya sasa inahitaji uthibitishaji wa sheria inayotumika na uamuzi wa karibuni zaidi. Wafungwa hushikiliwa katika vituo vya kikanda, kiraia au kijeshi vinavyosimamiwa kupitia idara ya magereza, wakiwa na haki ya kutendewa kibinadamu, ulinzi wa kizuizini, urekebishaji na kuunganishwa tena katika jamii, ingawa upatikanaji na utekelezaji wa haki hutofautiana katika eneo kubwa la nchi. Waathiriwa wanaweza kutafuta ulinzi, faragha, huduma za kitabibu na kisaikolojia, wakili na fidia kupitia kesi ya jinai. Waathiriwa wa ukatili wa kijinsia wanapata wakili bila malipo katika hatua zote za shauri, uchunguzi wa kijamii na msaada wa kisaikolojia, na gharama za utaratibu hulipwa na Hazina chini ya Ordonnance-loi 23/024. Waathiriwa wa migogoro wanaweza kufunikwa na Sheria 22/065 na kupata msaada kupitia FONAREV iwapo madhara yanahusu ukatili wa kingono unaohusiana na mgogoro au uhalifu dhidi ya amani na usalama. FONAREV inaweza kusaidia upatikanaji wa haki, wakili, kupona na fidia za kiutawala, kimahakama au za pamoja. Waathiriwa wanaostahili hawatakiwi kulipa consignation, ada za mahakama au ada sawia; fidia ya kimila inaweza kuongeza lakini haichukui nafasi ya taratibu rasmi. Upatikanaji wa malalamiko na msaada wa kisheria haufanani, na ada na muda wa kushughulikia kesi kwa ujumla haujawekwa sawasawa nchini kote.