በኢትዮጵያ ያሉ ሙያዎች

የኢትዮጵያ ስታቲስቲክስ አገልግሎት (ESS) የሙያ ምደባ ሥራዎችን በዘጠኝ ሰፊ ምድቦች ይከፍላል፤ እነሱም አስተዳዳሪዎች፣ ባለሙያዎች፣ ቴክኒሻኖችና ተባባሪ ባለሙያዎች፣ የጽሕፈት ድጋፍ ሠራተኞች፣ የአገልግሎትና የሽያጭ ሠራተኞች፣ የግብርና፣ የደንና የዓሣ ሥራ ባለሙያዎች፣ የዕደ ጥበብና ተዛማጅ ሥራ ሠራተኞች፣ የፋብሪካና የማሽን ኦፕሬተሮች እና መሠረታዊ ሥራ ሠራተኞች ናቸው። የሥራ ስርጭቱ በገጠርና በከተማ መካከል በጣም ይለያያል። በ2021 በተደረገው ሀገር አቀፍ የሠራተኛ ኃይል ጥናት የተካኑ የግብርና፣ የደንና የዓሣ ሥራዎች ከቅጥር 51.1% ድርሻ ነበራቸው፤ መሠረታዊ ሥራዎች 28.0% ነበሩ። በ2022 የከተማ የቅጥርና የሥራ አጥነት ጥናት ሁለተኛ ዙር የአገልግሎትና የሽያጭ ሠራተኞች ከ8,226,580 ሠራተኞች 2,474,661 ወይም 30.1% ነበሩ፤ መሠረታዊ ሥራዎች 1,769,252 ወይም 21.5% ነበሩ። እነዚህ አሃዞች የቅጥር አወቃቀሩን ያሳያሉ፤ አንድ ሰው ወደ ተወሰነ ሙያ መግባቱን ግን አያረጋግጡም። የቴክኒክና ሙያ ትምህርትና ሥልጠና (TVET) በአምስት የብቃት ደረጃዎች የተደራጀ ሙያዊ ዝግጅት ይሰጣል። የብቃት ማዕከል (Centre of Competence, CoC) ተግባራዊና ንድፈ ሐሳባዊ ብቃትን ይመዝናል፤ ሰርተፊኬትም ሊሰጥ ይችላል። በሙያ ደረጃ (OS) ላይ የተመሠረተ እውቅና አስፈላጊው ደረጃና ምዘና በሚገኙበት ጊዜ በትምህርት ቤት፣ በመደበኛ ፕሮግራም፣ በሥራ ቦታ ወይም በልምድ የተገኘ ትምህርትን ሊመለከት ይችላል። መደበኛ ማረጋገጫ ብቻውን ሥራ፣ ሙያውን የመሥራት ፈቃድ ወይም በሕግ የሚቆጣጠር የሥራ ቦታ ማግኘትን አያረጋግጥም። የሙያ እድገት በከፍተኛ የTVET ደረጃ፣ በከፍተኛ ትምህርት፣ በሥራ ልምድ ወይም በቀጣይ ሥልጠና ሊቀጥል ይችላል። ኢትዮጵያ ለሁሉም ሙያዎች አንድ ወጥ የዕድገት መንገድ የላትም። የክልል ሥልጠና አቅም፣ የሚገኙ ፕሮግራሞች፣ ቋንቋ፣ መጓጓዣ፣ ሰነዶችና ክፍያዎች የሰዎችን ተደራሽነት ሊነኩ ይችላሉ። መደበኛ የሥልጠና መንገዶች በከተማና በገጠር ይገኛሉ፤ የራስ ሥራ፣ ያለ ክፍያ የቤተሰብ ሥራ፣ ልምምድና ሌሎች መደበኛ ያልሆኑ ዝግጅቶችም ወደ ሥራ የሚገቡባቸው መንገዶች ናቸው። የሠራተኛና ክህሎት ሚኒስቴር (MOLS) የሠራተኛ አስተዳደርን፣ ክህሎትንና የሥራ ደህንነት መመሪያዎችን ይመለከታል። የትምህርት ሚኒስቴርና የፌዴራል TVET ኢንስቲትዩት ሀገር አቀፍ የTVET ደረጃዎችን፣ ሥርዓተ ትምህርትንና የጥራት አሠራሮችን ያወጣሉ፤ የክልል TVET ቢሮዎችና የብቃት ማዕከሎች አብዛኛውን የአካባቢ ምዘናና አስተዳደር ያከናውናሉ። ሙያው በሕዝብ ደህንነት ወይም በጤና ላይ ተፅዕኖ ባለው ጊዜ የዘርፉ ተቆጣጣሪዎች ተጨማሪ ደንቦችን ያስቀምጣሉ። ለምሳሌ፣ የጤና ሙያዎች የብቃት ፈተናና ፈቃድን በሚያካትቱ የጤና ሚኒስቴር ሂደቶች ይቆጣጠራሉ። የጤና ሙያ ፈቃድ ሥርዓቱ 17 ሙያዎችን ይሸፍናል፤ የዲፕሎማ መንገድ የደረጃ 4 የብቃት ማዕከል (CoC) ማረጋገጫን ሊያካትት ይችላል፤ ዲግሪ ያላቸውም እንደ ሙያው ፈቃድ ሊያስፈልጋቸው ይችላል። የውጭ ጤና ሙያ አመልካቾች ማረጋገጫ ያላቸው ሰነዶች፣ የሙያ ፈቃድ፣ ቢያንስ የሁለት ዓመት የሥራ ልምድና ፓስፖርት ሊያስፈልጋቸው ይችላል። የሠራተኛ አዋጅ 1156/2019 በሽፋኑ ለሚካተቱ የቅጥር ግንኙነቶች የሥራ ሁኔታዎችን ይወስናል። አጠቃላይ ከፍተኛ ገደቡ በቀን 8 ሰዓትና በሳምንት 48 ሰዓት ነው። የሚከፈል ዓመታዊ ፈቃድ በመጀመሪያው ዓመት ቢያንስ 16 የሥራ ቀናት ሲሆን፣ ከዚያ በኋላ ለተጨማሪ ሁለት ዓመት አገልግሎት አንድ ቀን ይጨመራል። አሠሪዎች የሥራ ደህንነትና ጤና ጥበቃ ግዴታዎች አሏቸው፤ የሥራ ደህንነትና ጤና ኮሚቴ መመሪያ 834/2014 የሥራ ቦታ ደህንነት ኮሚቴዎችን ይደነግጋል። የጋራ የሠራተኛ ግንኙነትና የክርክር መፍቻ ዘዴዎችም የሥራ ሁኔታዎችን ሊነኩ ይችላሉ። በተገለጹት ደንቦች መሠረት የወጣት ሠራተኞች የሥራ ቀን ከፍተኛው 7 ሰዓት ነው፤ በሌሊት፣ በትርፍ ሰዓት፣ በየሳምንቱ የእረፍት ቀን ወይም በሕዝብ በዓላት ላይ መሥራት አይችሉም። ለሁሉም የሙያ ብቃት፣ ምዘና ወይም ፈቃድ የሚሠራ አንድ ሀገር አቀፍ ክፍያ ወይም የማስኬጃ ጊዜ የለም። ክፍያዎች፣ ሰነዶች፣ የምዘና ዙሮችና የፈተና ቀናት እንደ ኃላፊው ክልል፣ ተቋም ወይም የዘርፉ ተቆጣጣሪ ይለያያሉ፤ ስለዚህ ከዚያ አካል ጋር ማረጋገጥ ያስፈልጋል። የውጭ ሠራተኛም የሚያስፈልገውን የሥራ ፈቃድ ማግኘት አለበት። ስለዚህ የሚመለከተውን ሙያ፣ የብቃት ደረጃ፣ የምዘና መንገድ፣ የምዝገባ ግዴታና ትክክለኛውን የሥራ ሁኔታ ለየብቻ መፈተሽ አለበት፤ ሁሉንም እንደ አንድ አጠቃላይ የሙያ ሥርዓት መቁጠር የለበትም።