በኢትዮጵያ ያሉ ባህላዊ ልማዶች

የኢትዮጵያ ባህላዊ ልማዶች የኢትዮጵያን የቀን አቆጣጠርና የአካባቢውን አቆጣጠሮች ይከተላሉ። ጥምቀት በጥር 18 የሚካሄደውን የቄጤራ ሰልፍ፣ የሌሊት ጸሎትና መዝሙር፣ እንዲሁም በዋናው በዓል በጥር 19 የውኃ በረከትን ያካትታል። መስቀል ዓመታዊ የእሳት ሥነ-ሥርዓትን፣ ሰልፍንና የማኅበረሰብ በዓልን ያካትታል። ፊቼ-ጫምባላላ የሲዳማ አዲስ ዓመትን ያመለክታል፤ የአያንቶ ልዩ ባለሙያዎች ጊዜውን በከዋክብትና በጨረቃ ይወስናሉ፣ የጎሳ መሪዎች ደግሞ ስምምነት ለማግኘት ይጥራሉ። በዓሉ ቤተሰቦችንና ጎረቤቶችን በጉዱማሌ ያገናኛል፤ ይህም የሰላም፣ የመከባበርና የእርቅ ልምድ ነው። ጊፋታ የወላይታ አዲስ ዓመት ሲሆን ብዙ ጊዜ ከመስከረም አጋማሽ እስከ ጥቅምት መጀመሪያ ይካሄዳል፤ አካባቢን ማጽዳት፣ ወደ ቤት መመለስና ከቤተሰብ ጋር መሰብሰብ ጋር ይያያዛል። የሐረሪ ሹዋሊድ ከረመዳን በኋላ የስድስት ቀን ቀዳ ጾም ተከትሎ ለሦስት ቀናት ይቆያል፤ የአው ሹሉም አሕመድና የአው አከባራ መቃብር ስፍራዎችን መጎብኘትን ያካትታል። የእነዚህ ልማዶች ሃይማኖታዊ ትርጉም ከሃይማኖት ጋር ይያያዛል፤ ተደጋጋሚ የማኅበረሰብ ቅርጻቸው ግን ከሕያው ባህል ጋር ይያያዛል። የልደትና የስም አሰጣጥ ሥነ-ሥርዓቶች፣ የዕድሜ ደረጃ ሽግግር፣ ሠርግ፣ ሐዘንና ቀብር በአካባቢው መሠረት የተለያዩ ቅደም ተከተሎችን ይከተላሉ። ቤተሰቦች፣ ዘመዶች፣ ጎሳዎች፣ ሽማግሌዎችና ማኅበረሰቦች ዕውቀቱን ያስተላልፋሉ፤ ስለዚህ ዕድሜ፣ ጾታ፣ ጎሳ፣ ሃይማኖትና የአካባቢ ልማድ ተደራሽነትን ሊነኩ ይችላሉ። በኦሮሞ ማኅበረሰቦች ያለው ገዳ አምስት የዕድሜ ደረጃዎችንና በየስምንት ዓመቱ የሚደረግ የአመራር ተራ ይጠቀማል። ፖለቲካዊ፣ ማኅበራዊና ኢኮኖሚያዊ አደረጃጀትን ከግጭት አፈታት፣ ካሳ፣ የሴቶች መብትና ስለ ታሪክ፣ ሕግ፣ ሥነ-ሥርዓትና የዓለም አመለካከት በቃል የሚተላለፍ ትምህርት ጋር ያጣምራል። በሶማሌ-ኢሳ ማኅበረሰቦች ያለው ኤክስር ኢሳ የፖለቲካ ሕገ-መንግሥት፣ የቅጣትና የእርቅ ደንብ፣ እንዲሁም የማኅበራዊ ባህሪ ደንብን ያጣምራል። እነዚህ ሥርዓቶች እንደ ልማዳዊ የማኅበረሰብ አስተዳደር ይሠራሉ፤ ሕጋዊ ውጤታቸው ከመደበኛ ብሔራዊ ሕግ ጋር እኩል ነው ብሎ ከመገመት ይልቅ በተወሰነው የአካባቢና የመንግሥት ሁኔታ መገምገም አለበት። እንግዳ መቀበል ብዙ ጊዜ በኢትዮጵያ የቡና ሥነ-ሥርዓት ይገለጻል። አስተናጋጆች ቡናውን ያጥባሉ፣ ያበስላሉና ይፈጫሉ፤ በጀበና ያፈሉትን ቡናም ብዙ ጊዜ ከዕጣን፣ ከሣር ወይም ከአበባ ጋር ያቀርባሉ። ሦስት ዙር ማቅረብ በሰፊው የሚታወቅ ልምድ ሲሆን ስብሰባው ከበዓል፣ ከሐዘን፣ ከውይይት ወይም ከግጭት እርቅ ጋር ሊያያዝ ይችላል። ሦስት ኩባያ ቡና ማቅረብ ሁሉንም የሚያስገድድ ሕጋዊ ወይም ማኅበራዊ ግዴታ አይደለም፤ ሻይም እንደ አማራጭ ሊቀርብ ይችላል። ከእጅ የተሸመኑ የጥጥ ልብሶች ኩታ፣ ነጠላና በክልል የሚለያዩ ጨርቆችን ያካትታሉ፤ ቅጦች፣ ቀለሞችና አጠቃቀሞች በማኅበረሰብና በወቅት ይለያያሉ። የክልል ዘፈን፣ ዳንስና የሙዚቃ መሣሪያዎች የየራሳቸው ልዩነት አላቸው፤ ዘማ ግን የሃይማኖት ተግባር ስላለው በከፊል ከሃይማኖት ዘርፍ ይካተታል። ሽመና፣ ቅርጫት ሥራ፣ ቆዳ ማለስለስና ብረት ማቅለጥ የአካባቢ ጥሬ ዕቃዎችን ከኑሮና ከማንነት ጋር ያገናኛሉ። የዶርዜ ሽመናና የኮንሶ ዋጋ ምሳሌዎች ናቸው፤ ሆኖም ለቱሪስቶች የሚሸጥ ምርት ሁሉ በማኅበረሰቡ የሚኖር ባህላዊ ልምድ ነው ማለት አይደለም። አዲስ አበባ ከኦሮሞ፣ ከሲዳማ፣ ከወላይታ፣ ከሐረሪ፣ ከሶማሌ-ኢሳ፣ ከአማራና ከሌሎች ማኅበረሰቦች የመጡ ባህሎች የሚገናኙባት የከተማ ስፍራ ናት። እነዚህ ምሳሌዎች የኢትዮጵያን ባህሎች ሁሉ አይወክሉም። የዩኔስኮ የማይዳሰስ ባህላዊ ቅርስ ዝርዝር መስቀልን በ2013፣ ፊቼ-ጫምባላላን በ2015፣ ገዳን በ2016፣ የኢትዮጵያ ጥምቀትን በ2019፣ ሹዋሊድን በ2023፣ ኤክስር ኢሳን በ2024፣ ጊፋታንም በ2025 መዝግቧል። የኢትዮጵያ ቅርስ ባለሥልጣን፣ የባህልና ስፖርት ሚኒስቴር፣ የክልል ባህል፣ ቅርስና ቱሪዝም ቢሮዎች፣ ማኅበረሰቦች፣ ሽማግሌዎች፣ ቀሳውስት፣ ሙዚየሞችና ዩኒቨርሲቲዎች ለሰነድ ማድረግና ለጥበቃ ይሳተፋሉ። ተደራሽነት ለሁሉም አንድ ዓይነት አይደለም። የሕዝብ በዓላት ክፍት ሊሆኑ ይችላሉ፤ የዕድሜ ደረጃ ሥነ-ሥርዓቶች፣ የመቃብር ስፍራ ልማዶችና በቀሳውስት የሚመሩ ሥነ-ሥርዓቶች ግን የዕድሜ፣ የጾታ፣ የጎሳ ወይም የሃይማኖት መስፈርቶች ሊኖራቸው ይችላል። መመልከት፣ ፎቶግራፍ ማንሳት፣ መቅዳት ወይም መሳተፍ ተገቢ መሆኑን የአካባቢው ጠባቂዎችና የማኅበረሰቡ ሥነ-ሥርዓት ይወስናሉ። የዩኔስኮ እውቅና በራሱ የመገኘት መብት አይሰጥም። የልማዶች ጊዜ በየቀኑ፣ በየወቅቱ፣ በየዓመቱ ወይም ከሕይወት ክስተት ጋር የተያያዘ ሊሆን ይችላል። ሊኖሩ የሚችሉ ወጪዎች መጓጓዣ፣ ተስማሚ ልብስ፣ ስጦታዎች፣ መሥዋዕቶች፣ ምግብና በአካባቢው የሚከፈሉ የበዓል፣ የመቃብር ስፍራ ወይም የቱሪዝም ክፍያዎችን ያካትታሉ። ከተማ መስፋፋት፣ ፍልሰት፣ ትምህርት ቤት፣ ሚዲያና ለገበያ ማቅረብ ዕውቀት የሚተላለፍበትን መንገድ እየቀየሩ ነው። በ2012 በ115 የማኅበረሰብ አባላት መካከል በአብዛኛው አረጋውያን የሆኑ 12 ብቻ የኦንጎታ የቃል ባህል አስታዋሾች እንደቀሩ መመዝገቡ የአካባቢያዊ ማስተላለፍ አስፈላጊነትን ያሳያል። ለ2023 እስከ 2026 ድረስ ላሊበላን የሚመለከቱ ከግጭት ጋር የተያያዙ የቅርስ ጥበቃ ፍላጎቶች ተመዝግበዋል፤ ይህ ግን ለመላ አገሪቱ አንድ የመቀነስ መጠን አያረጋግጥም።