Stòria ëd Fransa

Ël teritori ch’a ven ciamà Fransa an eu al temp a l’é stà ca a tanti pòpol antich. La conquista romana a l’ha ligà la Galia a l’Imperi roman e a l’ha lassà influense durévol an le strade, le sità, ël drit e ël svilup ëdla lenga. Dòp che ël domini roman a s’é indebolì, a son nassù vàire regn. I regn franch a l’han dà ël nòm a Fransa, mentre ij re medieval, ij nòbij, le sità, ij monasté e le comunità contadinna a spartisso e contestavo ël poder. La monarchìa a s’é rinfor-sà pian pian e a l’ha costruì un stat pi centralisà. Ël period ch’a ven ciamà pi tard Ancien Régime a l’é stà organizà an gir dla corona, dij ordini sociaj, dij privilegi local e dla fòrta influenza dla Glëisa catòlica. La Rivolussion franseisa a l’é comensà an 1789 e a l’ha trasformà la vita politica. A l’ha sfidà ij privilegi ereditari, promoss la citadinansa e l’egalità davans a la lege, e a l’ha ëdcò portà violensa, guera e cambi rapid ëd governa. Napoleon Bonaparte a l’ha creà un imperi e a l’ha difondù riforme aministrative e legal important. La monarchìa, l’imperi e la republica a son an concorensa ant un secol dësdeciass che a l’é stà politicament instàbil. La crescita industrial a l’ha cambià le sità, ël travaj, ël trasport e le relassion sociaj. Fransa a l’ha ëdcò costruì un grand imperi colonial, andova la conquista e ël domini a l’han causà dann durévol e a influenso ancor ij ligam, ij disacòrdi e le memorie. Le doe Guere mondial a l’han portà invasion, destrussion, ocupassion, resistensa, colaborassion e perdita. La persecussion e l’assassini ëd ebree e d’autri vitime durant la Seconda Guera mondial a resto part essensial dla memòria publica. Dòp ël 1945, la ricostruission, la decolonisassion, l’immigrazion e la cooperassion europea a l’han rimodellà ël pais. La Fransa moderna a l’é la Quinta Republica, e ij dibat stòrich a influenso ancor le idee su la citadinansa, l’identità, l’egalità e ël pòst ëd Fransa ant ël mond.