La natura in Fransa

Fransa a l’ha region natural diverse. A van da j’Alp e ij Pirenè a largh valade ëd fium, bòsch, zone umide, tèra coltivà, isole e coste atlantiche e mediterranee. La natura a ven sovent ciamà «la nature», mentre la varietà biologica a l’é «la biodiversité». J’abitat a conten comunità collegate ëd piant, animal, fonge e organism pìcit, donca un dann a na part a peul influensé tante àutre. Fransa a usa diverse categorìe d’aree protete, o «espaces protégés». Parchi nassionaj, riserve natural, aree marine protete e àutre classificassion a dan diferent livel ëd proteussion e a peulo permete diferent atività. Un «parc naturel régional» a l’é un parco natural regional fondà an sël cooperassion tra comunità abità. A mira a proteje paisagi e patrimòni, an sostenend agricultura, turism, mesté artijan e svilup local adatà. Ij bòsch a peulo esse pùblic o privat e a son generalment gestì për pi d’un fin. A peulo ofrì abitat, legn, temp liber, proteussion ëd l’eva, stocagi ëd carboni e ombra, bele che ste finalità a volte a competo tra lor. Ij fium, ij stagn, le palù, le dune e le zone costiere a son abitat ëd valor particolar. A-j ajuto la fauna a spostesse e riprodusse, a stoche l’eva, a riduso certi efet ëd le pien-e e a protejo ël sòl, ma l’inquinament e le costrussion a peulo indebolije. L’agricoltura a l’ha formà gran part ëd la campagna fransesa. Camp, siepi, fruté, vigné, pascol e fabriche rural a peulo sostegn le specie, mentre l’uso intensif ëd la tèra a peul semplifiché j’abitat e fé pression su l’eva e sël sòl. La gent a gòdi sovent la natura an caminand, an bici, an bagnandse, an scalant, an pescand e an osservand la fauna. L’access a l’é pa automatic dapartot, përchè a-i é da rispeté ij senté segnà, la proprietà privada, le restrission stagional, ël pericol d’incendi e la proteussion dij habitat. La conservassion dla natura a porta paisagi pì san e ecosistem pì resilient, ma ël status protet a l’é pa an grad ëd eliminé tute le menasse. Ël cambiament climàtic, le specie invasive, l’inquinament, ij habitat frammentà e j’usi ëd la tèra an competission a richiedo na cooperassion a long termine.