Ij dintorn an Fransa

An Fransa, ij dintorn ëd na përson-a a peulo esse descrivù coma l’environnement local, ël quartier o ël cadre de vie. Sti tèrmin a copro tant ël pòst fisich che la qualità dla vita ëd tuti ij di. Na zòna local a l’é façà da le cà, ij negòssi, le scole, ij servissi sanitari, ij giardin, le stra, ij passagi, ël trasport pùblich e ij pòst ëd ritrov. La soa posission e l’accessibilità a influenso la facilità con che la gent a peul sodisfé le necessità ëd tuti ij di. La commune a l’é l’entità aministrativa local ëd base e la soa cà comunal a l’é la mairie. A gestiss o coordina tante question dël circondari, mentre che j’ent intercomunal, ij departament, le region, ël stat, ij fornidor ëd servissi, ij proprietari e j’organisassion ëd l’aloji a peulo gestì j’àutre. Jë spassi pùblich, o espace public, a comprendo tante stra, piase, marciapié e giardin. Le cort privà, ij fond condividù, le campagne e ij local comercial a peulo parè avert, ma a l’han proprietari e regole d’access diferent. La qualità ambientala a comprenda l’aria, l’eva, ël sò, l’ombra, j’àrbol, la netëssa, la lus e ël rumor. Ël trafich, ël riscaldament, ij cantier, ij rùd, l’industria, l’agricoltura e ël comportament ëd la gent a peulo miglioré o pioré ste condission. Fransa a separa ij rùd domestic con sistema local ëd racolta, sovens ciamà tri des déchets o tri sélectif. I color dij bidon, ij material acetà, ij mòdd ëd racolta e ij pòst ëd consegna a vario da un pòst a l’àutri, donca a conto l’istrussion dla commune o dël servissi ëd racolta rùd. Tra ij problema local tipich a-i é ël rumor, le scoasse, ël scarich ilegal, ij marciapié blocà, la mancanza ëd lus, ij material guast, l’inquinament e ij contrasti për ij spassi condividù. Ël contat util a dipend da la question e a peul esse la mairie, l’aministrator ëd l’edifici, ël proprietari, un fornidor ëd servissi, l’operador ëd trasport o ël servissi d’emergensa. Ij dintorn a comprendo ëdcò ij ris-c naturaj e tecnologich. Le inondassion, j’incendi forestaj, ij temporal, ël caud, ij moviment dël teren e l’atività industrial a conto pi an certe località; l’informassion local a spiega ij comportament util. Ij bon dintorn a ofro access, comodità, contat social, biodiversità e mòdd ëd spostesse pi san. I limit a comprendo servissi ineguaj, presion su l’aloji, trafich, mancanza ëd manutension e decision che a richiedo temp, sòld e colaborassion.