भारतातील कला

भारतातील कला एका शैलीत किंवा एका ऐतिहासिक प्रवाहात सामावत नाही. त्यात अभिजन, लोकप्रिय, पवित्र, घरगुती, आदिवासी, लोक, शास्त्रीय, व्यावसायिक आणि प्रयोगशील कलाप्रकार येतात. मंदिरे, स्तूप, मशिदी, थडगी, किल्ले, राजवाडे, सार्वजनिक इमारती आणि आधुनिक जागांमध्ये वास्तुकला व शिल्पकला दिसते. बदलते आश्रयदाते, तंत्रज्ञान, श्रद्धा आणि प्रादेशिक साहित्य यांचा त्यांच्या रचनेवर प्रभाव पडतो. चित्रकलेच्या परंपरांत भित्तिचित्रे आणि हस्तलिखितांतील चित्रांपासून मुघल व प्रादेशिक लघुचित्रे, लोकचित्रकला, आधुनिक कला आणि डिजिटल कलाकृतींपर्यंत विविध प्रकार आहेत. चित्रांमध्ये कथा, भक्ती, प्रतिष्ठा, निसर्ग, निषेध किंवा वैयक्तिक अनुभव मांडले जाऊ शकतात. दैनंदिन आणि समारंभिक कलांमध्ये रांगोळी आणि तत्सम भूमीचित्रे, वस्त्रे, मातीची भांडी, दागिने, लाकूडकाम, धातुकाम, भरतकाम आणि टोपल्या विणणे यांचा समावेश होतो. या प्रथा कुटुंबे आणि कारागीर समुदायांमधून स्थानिक ज्ञान पुढे नेतात. भारतीय शास्त्रीय नृत्यपरंपरांत हालचाल, ताल, हस्तमुद्रा, भावाभिव्यक्ती, वेशभूषा आणि कथाकथन यांचा मेळ असतो. लोकनृत्ये आणि समुदायांची नृत्येही तितकीच महत्त्वाची असून त्यांचा संबंध ऋतू, काम, विवाह किंवा सणांशी असतो. संगीतात हिंदुस्थानी आणि कर्नाटक शास्त्रीय संगीतपद्धतींसह भक्तिसंगीत, लोकसंगीत, चित्रपटसंगीत, स्वतंत्र संगीत आणि लोकप्रिय संगीताचा समावेश होतो. सादरीकरणात ठरावीक पद्धतीने शिकणे आणि उत्स्फूर्तता व परस्पर संवाद यांचा समन्वय असतो. नाटक, बाहुल्यांचा खेळ, कथाकथन आणि चित्रपट दृश्यरचना, संगीत, भाषा व सादरीकरण यांना एकत्र आणतात. भारतातील चित्रपटसंस्कृती अनेक भाषा आणि प्रदेशांत विकसित झाली आहे; ती केवळ हिंदी चित्रपटांपुरती मर्यादित नाही. समकालीन कलाकार ओळख, पर्यावरण, तंत्रज्ञान, असमानता, स्मृती आणि जागतिक जीवन यांवर काम करतात. योग्य मोबदला, सांस्कृतिक मालकी, संवर्धन आणि उपलब्धता यांविषयीचे प्रश्न कला कशी निर्माण होते आणि लोकांपर्यंत कशी पोहोचते यावर परिणाम करतात.