ભારતમાં બેંકો

ભારતમાં વાણિજ્યિક બેંકો, સહકારી બેંકો, સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો, પેમેન્ટ્સ બેંકો અને અન્ય નિયંત્રિત નાણાકીય સંસ્થાઓ અલગ અલગ ભૂમિકાઓ ભજવે છે. તેમની સેવાઓ, પહોંચ, પાત્રતાના નિયમો અને ઉત્પાદનની મર્યાદાઓ એકસરખી નથી. બચત ખાતાનો ઉપયોગ વ્યક્તિઓ સામાન્ય રીતે આવક મેળવવા, ચુકવણીઓ કરવા અને સરળતાથી ઉપાડી શકાય તેવા નાણાં રાખવા કરે છે. ચાલુ ખાતું સામાન્ય રીતે વ્યવસાયો અથવા વારંવાર લેવડદેવડ કરતા લોકો માટે હોય છે. બેંકો ગ્રાહકની ઓળખ અને સરનામું ચકાસે છે; આ પ્રક્રિયાને સામાન્ય રીતે ગ્રાહક ઓળખ ચકાસણી (Know Your Customer, KYC) કહે છે. સેવાના આધારે ગ્રાહકો પાસે સ્વીકૃત ઓળખ, સરનામું, કર, સંપર્ક અને ફોટોગ્રાફની વિગતો માગવામાં આવી શકે છે. રોકડ જમા, ચેક, કાર્ડ, UPI અને NEFT, RTGS તથા IMPS જેવી બેંક ટ્રાન્સફર વ્યવસ્થાઓથી નાણાં મોકલી શકાય છે. દરેક પદ્ધતિનો પોતાનો હેતુ, પ્રક્રિયા અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા હોય છે. નિશ્ચિત થાપણમાં એક નક્કી કરેલી મુદત માટે રકમ રાખવામાં આવે છે, જ્યારે આવર્તક થાપણમાં નિયમિત ફાળા દ્વારા બચત વધે છે. આમાંથી કોઈપણ ઉત્પાદન શરૂ કરતાં પહેલાં વહેલી ઉપાડની શરતો, વ્યાજની ગણતરી અને નવીકરણની સૂચનાઓ સમજવી જોઈએ. બેંકો ઘર, શિક્ષણ, વાહન, વ્યક્તિગત, કૃષિ અને વ્યવસાય લોન આપી શકે છે. મંજૂરી સામાન્ય રીતે ઓળખ, આવક અથવા રોકડ પ્રવાહ, ચુકવણી ક્ષમતા, ધિરાણ ઇતિહાસ અને ક્યારેક જામીન અથવા બાંયધરી આપનાર પર આધાર રાખે છે. ખાતાધારકોએ લઘુત્તમ બેલેન્સની શરતો, સેવા ચાર્જ, નોમિની, સ્ટેટમેન્ટ, ફરિયાદના માધ્યમો અને નિષ્ક્રિય ખાતાના નિયમો સમજવા જોઈએ. ખાતું ખોલવું અને વાપરવું સરળ હોય તોપણ તેની શરતો મહત્વની છે. છેતરપિંડીમાં નકલી ફોન, લિંક, ચુકવણીની માગ, દૂરથી નિયંત્રણ આપતી એપ્લિકેશન અથવા બેંક કર્મચારી હોવાનો ઢોંગ કરનાર લોકો સામેલ હોઈ શકે છે. નાણાં મેળવવા માટે પાસવર્ડ, વન-ટાઇમ પાસવર્ડ, કાર્ડનો ગુપ્ત કોડ અથવા UPI વ્યક્તિગત ઓળખ નંબર આપવાની જરૂર હોતી નથી.