पर्यावरण भारतमा

भारतमा हिमाल, मैदान, पठार, मरुभूमि, वन, समुद्री तट, द्वीप, नदी, सिमसार, गाउँ र अत्यन्त ठूला सहरहरू छन्। त्यसैले विभिन्न क्षेत्रका वातावरणीय अवस्था धेरै फरक हुन्छन्। मनसुन भारतको जीवनको केन्द्रमा छ। मौसमी वर्षाले नदी, जलाशय, इनार र खेतहरूमा पानी भरिदिन्छ, तर असमान वा अत्यधिक वर्षाले खडेरी, बाढी, माटोको कटान र पहिरो पनि निम्त्याउन सक्छ। वायु प्रदूषण यातायात, उद्योग, निर्माणको धुलो, इन्धन जलाउने काम, फोहोर जलाउने आगो र मौसमी कृषि अवशेष जलाउने कामबाट हुन सक्छ। खाना पकाउन वा तताउन पर्याप्त हावा आवतजावत नभएका स्थानमा ठोस इन्धनको आगो प्रयोग गरिँदा घरभित्रको धुवाँ पनि महत्वपूर्ण समस्या हुन्छ। पानी व्यवस्थापनमा नदी र तालको संरक्षण, ढल प्रशोधन, वर्षाको पानी सञ्चय, भूमिगत पानीको सावधानीपूर्वक प्रयोग र सुरक्षित खानेपानीको उपलब्धता समावेश हुन्छ। ट्याङ्की, पोखरी, सिँढीदार इनार र स्थानीय वर्षाजल सङ्कलनजस्ता परम्परागत प्रणालीहरू सुख्खा अवधिसँग अनुकूल हुने उपयोगी उदाहरणका रूपमा अझै पनि महत्वपूर्ण छन्। फोहोरको व्यवस्थापन सामान्यतया नगरपालिका सङ्कलन, अनौपचारिक रूपमा उपयोगी सामग्री छुट्याउने काम, पुनर्चक्रण, कम्पोस्ट बनाउने काम र फोहोर विसर्जन स्थलमार्फत गरिन्छ। कबाडी सामग्री सङ्कलक (kabadiwalas) ले मूल्यवान सामग्री पुनःप्राप्त गर्छन्, तर फोहोर राम्ररी छुट्याउन नसक्दा मिश्रित फोहोर प्रशोधन गर्न कठिन र असुरक्षित हुन सक्छ। भारतको ऊर्जा प्रणालीमा कोइला, तेल, ग्यास, जलविद्युत्, आणविक ऊर्जा, सौर्य ऊर्जा, पवन ऊर्जा र बायोमास समावेश छन्। स्वच्छ ऊर्जा र ऊर्जा-कुशल भवनहरूले प्रदूषण घटाउन सक्छन्, तर नयाँ पूर्वाधार बनाउँदा भूमि, पानी, वन्यजन्तु र स्थानीय जीविकोपार्जनलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। पर्यावरण संरक्षणमा राष्ट्रिय, राज्य र स्थानीय निकाय, अदालत, प्रदूषण नियन्त्रण निकाय, व्यवसाय, सामुदायिक समूह र बासिन्दाहरू संलग्न हुन्छन्। नियमहरू महत्वपूर्ण भए पनि प्रणालीहरू कति राम्रोसँग काम गर्छन् भन्ने कुरा अनुगमन, मर्मतसम्भार, सार्वजनिक सहभागिता र निष्पक्ष कार्यान्वयनले निर्धारण गर्छ। भारतमा नवीकरणीय ऊर्जा, सार्वजनिक यातायात, ऊर्जा-कुशल उपकरण, पानीको पुनःप्रयोग, पारिस्थितिक प्रणालीको पुनर्स्थापना र सामग्रीको चक्रीय प्रयोगका क्षेत्रमा बलिया अवसरहरू छन्। असमान सेवा, तीव्र सहरी वृद्धि, सीमित स्थानीय क्षमता, भूमिको प्रतिस्पर्धी आवश्यकता र स्थापित प्रणालीहरू परिवर्तन गर्ने लागतले चुनौती सिर्जना गर्छन्। घर, विद्यालय वा कार्यस्थल वरिपरिको पर्यावरण अध्ययन गर्नु उपयोगी पहिलो कदम हो। देखिने फोहोर, पानी चुहावट, धुवाँ, आवाज, छायाको कमी र असुरक्षित नालीले स्थानीय स्तरमै सुरु गर्न सकिने व्यावहारिक कामहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्छन्।