भारतमा प्रकृति

भारत धेरै प्रकारका जलवायु र भू-दृश्य क्षेत्रमा फैलिएको छ। हिउँले ढाकिएका पहाड, उष्णकटिबन्धीय वन, सुख्खा झाडीभूमि, बाढी मैदान, म्यान्ग्रोभ, कोरल क्षेत्र र समुद्री तटमा फरकफरक जीव पाइन्छन्। जैविक विविधता भनेको वनस्पति, जनावर, ढुसी र अन्य जीवित वस्तुको विविधता तथा तिनले बनाउने पारिस्थितिक प्रणाली हो। भारतमा व्यापक रूपमा पाइने प्रजातिसँगै सीमित क्षेत्रमा मात्र पाइने प्रजाति पनि छन्। पश्चिमी घाट, हिमालय र टापुका पारिस्थितिक प्रणालीजस्ता जैविक रूपमा धनी क्षेत्रमा यस्ता प्रजाति विशेष रूपमा पाइन्छन्। सबै वन एकै प्रकारका हुँदैनन्। सदाबहार वन, पतझड वन, काँडेदार वन, पर्वतीय वन, म्यान्ग्रोभ र समुदायको स्वामित्व वा व्यवस्थापनमा रहेका वन क्षेत्रले फरक बासस्थान र लाभ दिन्छन्। घाँसे मैदान, मरुभूमि, सिमसार र झाडीभूमि खाली जमिन होइनन्; ती मूल्यवान् प्राकृतिक प्रणाली हुन्। तिनले विशेष प्रकारका वन्यजन्तु, चरन, भूजल पुनर्भरण, बाढी नियन्त्रण र जनावरको मौसमी आवागमनलाई सघाउँछन्। नदी र सिमसारले टाढाटाढाका भू-दृश्य जोड्छन्। तिनले पानी र गेग्रान बोक्छन्, माछा र चरालाई आधार दिन्छन्, भूजल भर्छन् तथा खेती र बस्ती टिकाउँछन्। तर बाँध, पानीको दोहन, प्रदूषण, आक्रामक प्रजाति र क्षतिग्रस्त किनारले यी काम परिवर्तन गर्न सक्छन्। भारतका मानिसले पुस्तौँदेखि प्रकृतिलाई आकार दिएका र संरक्षण गरेका छन्। पवित्र वनका झाडी, सामुदायिक वन, पशुपालकका मार्ग, गाउँका पोखरी र परम्परागत खेतीका भू-दृश्यले सांस्कृतिक अभ्यास र जीविकोपार्जनलाई सघाउँदै बासस्थान जोगाउन सक्छन्। संरक्षणका विभिन्न रूप छन्: राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष, संरक्षण आरक्ष, सामुदायिक आरक्ष, वन व्यवस्थापन र स्थानीय संरक्षण। पहुँच र अनुमति हुने गतिविधि स्थानअनुसार फरक हुन्छन्; त्यसैले जिम्मेवार निकायका सङ्केत र निर्देशन पालना गर्नुपर्छ। बासस्थानको विनाश, वन्यजन्तुका मार्ग खण्डित हुनु, प्रदूषण, स्रोतको अत्यधिक प्रयोग, आक्रामक प्रजाति, डढेलो र जलवायु परिवर्तन मुख्य दबाब हुन्। मानिस, पशुधन र वन्यजन्तुलाई एउटै जमिन वा पानी चाहिँदा द्वन्द्व हुन सक्छ। बासस्थान जोडिएका रहँदा र नजिकैका मानिसले निर्णय तथा लाभमा हिस्सा पाउँदा प्रकृति संरक्षणले राम्रो काम गर्छ। पुनर्स्थापना, जिम्मेवार पर्यटन, सावधानीपूर्वक खेती र स्थानीय जलस्रोतको संरक्षणले मद्दत गर्न सक्छन्, तर तिनका लागि दीर्घकालीन हेरचाह र स्थानीय अवस्थाबारे यथार्थ जानकारी चाहिन्छ।